⇒ zwarta wersja klucza
  
(p) skórka kapelusza daleko wystająca poza brzeg (↓nie)
Boletus projectellus (borowik wrzosowy)
Boletus projectellus (borowik wrzosowy)
· Powierzchnia trzonu głęboko żłobkowana.
·  Skórka kapelusza daleko wystająca poza brzeg kapelusza.
Boletus projectellus (borowik wrzosowy)
borowik wrzosowiskowy, borowik wysmukły · syn. Boletellus projectellus
  Pod sosnami na terenach piaszczystych, na wrzosowiskach. Gatunek północnocnoamerykański. Pojawił się w Polsce w ostatnich latach, w miejscach występowanie owocnikuje masowo.
  
  
(p) skórka kapelusza nie wystaje daleko poza jego brzeg (↑nie)
  
    
(p) pory początkowo białawe, potem żółte, dojrzałe oliwkowożółte; miąższ niezmienny (↓nie)
    
      
(p) kapelusza bardzo ciemno zabarwiony (↓nie)
      
        
(p) kapelusz ciemno czerwono-brązowy do czarnobrązowego i prawie czarnego (↓nie)
  W ciepłych rejonach Europy, pod dębami i kasztanem jadalnym.
        
        
(p) kapelusz ciemno czerwonobrązowy (↑nie)
Boletus pinophilus (borowik sosnowy)
· Kapelusz ciemno czerwonobrązowy, zamszowaty lub gładki.
·  Trzon jaśniej czerwonobrązowy, z czerwonobrązową siateczką.
  Lasy iglaste; zwłaszcza pod sosnami.
        
      
(p) kapelusz brązowy, jaśniejszy (↑nie) (↓nie)
Boletus edulis (borowik szlachetny)
Boletus edulis (borowik szlachetny)
Boletus edulis (borowik szlachetny)
· Kapelusz jasno do ciemnobrązowego, młody nieco lepki, gładki.
·  Trzon biały do jasno-brązowego z jasną siateczką w górnej połowie.
      
      
(p) kapelusz jasnobrązowy, szarobrązowy, orzechowy (↑nie)
      
        
(p) kapelusz jasny, powierzchnia kapelusza zamszowata, łatwo pękająca (↓nie)
Boletus reticulatus (borowik usiatkowany)
Boletus reticulatus (borowik usiatkowany)
Boletus reticulatus (borowik usiatkowany)
· Kapelusz bardzo jasny, kremowy do orzechowo brązowego; skórka kapelusza delikatnie zamszowata, łatwo pękająca.
·  Trzon biały do brązowawego z wyraźną jaśniejszą siateczką sięgającą do połowy lub podstawy trzonu.
  Rzadko w ciepłych lasach liściastych. Owocniki pojawiają się już wczesną wiosną w maju i najczęściej na początku lata.
        
        
(p) kapelusza jasny, ochrowy (↑nie) (↓nie)
· Kapelusz bardzo jasny białawy, ochrowy; Trzon jasny.
        
        
(p) kapelusz szarawy (↑nie)
· Kapelusz szarawy; Trzon brązowy.
        
    
(p) pory czerwone, pomarańczowe, pomarańczowożółte (↑nie) (↓nie)
    
      
(p) trzon z wyraźną siateczką (↓nie)
      
        
(p) kapelusz żółtopomarańczowy do brunatnooliwkowego (↓nie)
Boletus luridus (borowik ponury)
Boletus luridus (borowik ponury)
siateczka na trzonie
Boletus luridus (borowik ponury)
· Kapelusz żółtopomarańczowy do brunatnooliwkowego.
·  Siateczka na trzonie gruba, wyraźna.
·  Miąższ w kapeluszu, ponad warstwą rurek (po ich oderwaniu) jest pomarańczowy.
  Owocniki wyrastają pojedynczo i w grupach, od lata do jesieni w lasach liściastych, w parkach, rzadko w iglastych, chętniej na glebach zawierających węglan wapnia.
        
        
(p) kapelusz białawy, jasnoszary (↑nie) (↓nie)
Boletus satanas (borowik szatański)
Boletus satanas (borowik szatański)
Boletus satanas (borowik szatański)
· Kapelusz jasnoszary, oliwkowoszary.
·  Trzon w górze żółty, ku podstawie karminowo-czerwony; w górze z żółtawo-czerwonawą siateczką.
·  Miąższ białawy, słabo błękitniejący.
·  Pory początkowo żółte, z wiekiem czerwonopomarańczowe.
  W lasach dębowych i bukowych na wapieniu; ciepłolubny; w Polsce na kilku stanowiskach.
        
        
(p) kapelusz ±różowy, czerwony, purpurowy (↑nie)
· Kapelusz początkowo jasny szary i potem cały lub na brzegu ±różowy, czerwony
·  lub od początku krwisto-czerwony, purpurowy.
        
          
(p) kapelusz winnoczerwony, bordo, purpurowy (↓nie)
Boletus rhodopurpureus (borowik rudopurpurowy)
Boletus rhodopurpureus (borowik rudopurpurowy)
Boletus rhodopurpureus (borowik rudopurpurowy)
· Pory od (prawie) początku krwisto-czerwone.
·  Cały owocnik przy dotyku intensywnie siniejący; miąższ żółty, intensywnie siniejący
·  Trzon czerwony z czerwoną siateczką
·  Kapelusz winnoczerwony, bordo, purpurowy.
  Na ciepłych i suchych stanowiskach, w lasach liściastych, zwłaszcza pod dębami, rzadziej pod bukami; preferuje gleby obojętne lub wapienne.
          
          
(p) kapelusz szary i ±różowy (↑nie)
          
            
Boletus rhodoxanthus (borowik purpurowy)
Boletus rhodoxanthus (borowik purpurowy)
Boletus rhodoxanthus (borowik purpurowy)
· Podobny jak u B. satanas kapelusz początkowo białawy, potem od brzegu różowy; miąższ u młodych złotożółty; błękitnieje w kapeluszu, w trzonie praktycznie niezmienny.
  W lasach dębowych i bukowych na glebach obojętnych lub wapiennych.
            
            
unidentified (niezidentyfikowane)
unidentified (niezidentyfikowane)
młody owocnik, niebieszczenie miąższu
· Podobny do B. satanas, kapelusz szary, potem do brzegu czerwonaworóżowy; trz. różowoczerwony z grubą siateczką tej samej barwy; m. zielonkawożółty, błękitniejący w trzonie i w kapeluszu; zapach przyjemny.
  W lasach dębowych i bukowych.
            
            
Boletus rubrosanguineus
Boletus rubrosanguineus
Boletus rubrosanguineus
po 1 min
· Kapelusz szary, potem różowoczerwony; miąższ jednakowo niebieszczeje w trzonie i w kapeluszu; trzon różowoczerwony z grubą siateczką tego koloru.
  Pod drzewami iglastymi, nie na wapieniu.
            
      
(p) trzon bez siateczki o powierzchni nagiej, drobnokosmkowej lub łuseczkowatej (↑nie)
      
        
(p) miąższ silnie siniejący (↓nie)
Boletus erythropus (borowik ceglastopory)
Boletus erythropus (borowik ceglastopory)
Boletus erythropus (borowik ceglastopory)
miąższ na cięciu po 90sek.
· Kapelusz ciemnobrązowy, zamszowy.
·  Miąższ szybko i intensywnie sinieje.
Boletus erythropus (borowik ceglastopory)
(potocznie: gniewus, pociec, ceglak) · syn. Boletus luridiformis
  Lasy iglaste i liściaste; dość częsty od późnej wiosny.
        
        
(p) miąższ słabo siniejący (↑nie)
Boletus queletii (borowik gładkotrzonowy)
Boletus queletii (borowik gładkotrzonowy)
Boletus queletii (borowik gładkotrzonowy)
· Kapelusz brązowy do oliwkowego lub pomarańczowoczerwonego.
·  Miąższ słabo siniejący.
·  Trzon w górze żółtawy.
  Lasy liściaste.
        
    
(p) pory od początku żółte (↑nie)
    
      
(p) trzon stosunkowo cienki, zwykle zwężający się ku podstawie. (↓nie)
Boletus pulverulentus (borowik klinowotrzonowy)
Boletus pulverulentus (borowik klinowotrzonowy)
Boletus pulverulentus (borowik klinowotrzonowy)
· Przypomina pokrojem i wielkością porów podgrzybka.
·  Wszystkie części owocnika przy dotyku momentalnie sinieją i czernieją.
·  Kapelusz zmiennej barwy, zwykle ciemno-kasztanowobrązowy, miedzianobrązowy.
·  Trzon bez siateczki; w górnej części żółty, ku podstawie czerwonawobrązowy.
Boletus pulverulentus (borowik klinowotrzonowy)
borowik omglony · syn. Cyanoboletus pulverulentus
  Lasy liściaste i iglaste, na glebach piaszczystych, kwaśnych; niezbyt częsty od lata do jesieni.
      
      
(p) trzon grubszy, zwykle maczugowato rozszerzony ku podstawie (↑nie)
      
        
(p) trzon bez siateczki (↓nie)
  W lasach liściastych.
        
          
(p) kapelusz brązowy (↓nie)
· Kapelusz brązowy.
·  Miąższ lekko niebieszczejący.
          
          
(p) kapelusz jaśniejszy (↑nie)
· Kapelusz jaśniejszy, ochrowobrązowy.
·  Miąższ niezmienny.
          
            
(p) powierzchnia kapelusza równa (↓nie)
· Powierzchnia kapelusza równa; skórka kapelusza z wydłużonymi komórkami - typu trichderma.
            
            
(p) powierzchnia kapelusza dołkowana (↑nie)
Boletus depilatus
Boletus depilatus
Boletus depilatus
· Powierzchnia kapelusza dołkowana, bruzdowana.
·  Skórka kapelusza z kulistymi komórkami (typu hymeniform).
            
        
(p) trzon z siateczką (↑nie)
· Trzon z siateczką (może być delikatna) widoczną przynajmniej u młodych egzemplarzy w górze trzonu.
        
          
(p) miąższ gorzki (↓nie)
          
            
(p) trzon blado żółty (↓nie)
Boletus radicans (borowik korzeniasty)
Boletus radicans (borowik korzeniasty)
· Trzon bladożółty.
·  Rurki bladożółte.
·  Kapelusz jasny szary do szarobrązowego.
·  Miąższ silnie siniejący i mniej lub bardziej wyraźnie gorzki.
  Pod bukami i dębami na glebach wapiennych lub obojętnych.
            
            
(p) trzon czerwony (↑nie)
Boletus calopus (borowik żółtopory)
Boletus calopus (borowik żółtopory)
· Trzon czerwony z czerwoną lub białą siateczką.
·  Kapelusz szary do szaro- lub ochrowobrązowego.
  Na ubogich, piaszczystych i suchych glebach w lasach liściastych i iglastych.
            
          
(p) miąższ łagodny (↑nie)
          
            
(p) kapelusz różowy lub czerwony (↓nie)
Boletus regius (borowik królewski)
Boletus regius (borowik królewski)
· Trzon cytrynowożółty.
·  Rurki złotożółte.
·  Miąższ nie błękitnieje.
Boletus regius (borowik królewski)
syn. Boletus appendiculatus ssp. regius
  W lasach liściastych, pod bukami i dębami.
            
            
(p) kapelusz nie różowy lub czerwony; trzon żółty (↑nie)
            
              
(p) miąższ niezmienny (↓nie)
Boletus subappendiculatus (borowik górski)
Boletus subappendiculatus (borowik górski)
· Forma borowika żółtobrązowego (Boletus appendiculatus) rosnąca pod jodłami i świerkami i mająca niezmienny, niebłękitniejący miąższ.
              
              
(p) miąższ błękitnieje (↑nie)
              
                
(p) trzon żółty bez czerwonych akcentów (↓nie)
Boletus appendiculatus (borowik żółtobrązowy)
Boletus appendiculatus (borowik żółtobrązowy)
Boletus appendiculatus (borowik żółtobrązowy)
· Trzon cytrynowy do chromowo żółtego bez akcentów czerwonych; zwykle korzeniasto zakończony.
·  Rurki złotożółte.
·  Miąższ nieco błękitnieje na przekroju.
Boletus appendiculatus (borowik żółtobrązowy)
borowik przyczepkowy · syn. Butyriboletus appendiculatus
  Lasy liściaste i mieszane.
                
                
(p) trzon początkowo z karminowymi przebarwieniami w dole (↑nie)
Boletus fechtneri (borowik złotobrązowy blednący)
Boletus fechtneri (borowik złotobrązowy blednący)
Boletus fechtneri (borowik złotobrązowy blednący)
· Forma borowika żółtobrązowego (Boletus appendiculatus) którego młode owocniki mają różowo-karminowy odcień dolnej części trzonu a kapelusz jest jasny srebrzystoszary, z wiekiem ciemniejący; miejsca uciśnięte brązowieją; miąższ żółty, ±siniejący.
Boletus fechtneri (borowik złotobrązowy blednący)
borowik blednący · syn. Boletus appendiculatus ssp. pallescens
  Gleby wapienne, pod bukami.
                
w pełnej wersji atlasu jest tu dodatkowa, zwarta, wersja klucza - wygodna w użyciu gdy chcemy szybko zorientować się w jego strukturze lub znamy już klucz i chcemy szybciej dojść do celu

oznaczanie borowików

Amanita phalloides (muchomor zielonawy)
plansza do oznaczania
Borowiki oznacza się praktycznie wyłącznie po cechach widocznych gołym okiem, nieraz subtelnych. Cechy mikroskopowe (z jednym wyjątkiem) nie mają znaczenia. Aby określić gatunek borowika potrzebne są następujące dane, które trzeba stwierdzić i zanotować już przy zbiorze owocników:

Z cech wyglądu zewnętrznego:

- obecność i barwa siateczki na powierzchni trzonu, ta może być bardzo delikatna i widoczna najlepiej lub wyłącznie w górze trzonu (w

strefie bezpośrednio pod kapeluszem), łatwiej ją dostrzec u młodych owocników; tą cechą różnią się np. borowik ceglastopory (Boletus erythropus) (brak siateczki - powierzchnia trzonu z czerwonymi ziarenkami) i borowik ponury (Boletus luridus) (wyraźna gruba siateczka na powierzchni trzonu),

- barwa porów - u młodych owocników i u starszych, bardziej reprezentatywna jest barwa porów dojrzałych owocników, u młodych z niemal zamkniętym kapeluszem może być nietypowa,

Przy wykonywaniu dokumentacji fotograficznej nie wystarczy jedno zdjęcie. Potrzebne jest przynajmniej jedno precyzyjne zbliżenie, w możliwie dużej skali, górnej powierzchni trzonu. Oczywiście należy wykonać także zdjęcia pokroju, porów i przekroju przez owocnik.

Po poprzecznym rozkrojeniu owocnika należy zanotować:

- zmianę barwy miąższu na przekroju poprzecznym, miąższ może być niezmienny lub błękitniejący lub siniejący, reakcja barwna może być natychmiastowa, szybka lub powolna; intensywność barwy może może być duża lub może ona być blada; w różnych miejscach przekroju poprzecznego (podstawa trzonu, miąższ w kapeluszu) może być różny przebieg zmiany barwy,

- barwę rurek na przekroju, ta może być odmienna od barwy porów (tj. obserwowanych "od spodu kapelusza"),

Trzeba jeszcze wykonać próbę smakową miąższu który może być łagodny o przyjemnym smaku lub cierpki albo gorzki (u borowika korzeniastego (Boletus radicans)).

Barwa kapelusza jest cechą pomocniczą jest jednak dość zmienna w zależności od wieku owocników i oddziaływania czynników pogodowych. Dlatego najlepiej mieć większą liczbę owocników, także na fotografii. Przy klasyfikacji owocników, należy mieć na uwadze, że wiele rzadkich gatunków występuje razem na tym samym terenie lub nawet w tym samym miejscu.

Należy też określić zapach owocnika, jest to cecha pomocnicza, bez większej wartości diagnostycznej.

Pomocne są też informacje siedliskowe. Na glebach wytworzony z wapienia lub o dużej zawartości wapnia (niektóre gliny i utwory pylaste) rośnie kilka rzadkich i przez to ciekawych gatunków tzw. kolorowych borowików. Ważną wskazówką diagnostyczną są: występowanie na wapieniu, w miejscach wybitnie ciepłych (południowe skłony), gatunki drzew w otoczeniu - borowiki to grzyby mikoryzowe, część z w miarę ścisłym przywiązaniem do konkretnych drzewiastych partnerów mikoryzowych.

Dokumentacja fotograficzna musi obejmować przynajmniej 3 fotografie dla każdego z owocników (najlepiej gdy są one w różnym wieku), osobne fotografie muszą obejmować zbliżenie powierzchni trzonu (można zrobić z różnych stron) przynajmniej w górnej części trzonu oraz przekrój owocnika (z podaniem czasu po przekrojeniu). Lepiej zfotografować więcej egzemplarzy niż mniej, bo pytania często rodzą się dopiero przy analizowaniu fotografii.

owocniki

Owocniki zazwyczaj duże, o trzonie masywnym, zgrubiałym pośrodku lub u postawy; jest on zwykle pokryty siateczką. Hymenofor rurkowy. Miąższ i rurki niektórych gatunków przebarwiają się po uszkodzeniu. Wysyp zarodników oliwkowobrązowawy. Zarodniki wrzecionowate, gładkie.

Sporocarps usually big with massive stipe, often clavate. Stipe surface usually with reticulation. Hymenophore from tubes. Flesh and other parts of sporocarps at some species bruising blue. Spore print olive-brown. Spores fusiform, smooth.

występowanie

W Europie ok. 30(25) gatunków (w Polsce ok. 15). Wyrastają na ziemi. Tworzą związki mikoryzowe z drzewami szpilkowymi i liściastymi.

In Europe ca. 30 species. Terrestrial. Mycorrhizal partners to conifers and hardwoods.

dla grzybiarzy

Borowiki to kapeluszowe grzyby rurkowe. Owocniki zwykle są duże, masywne, często z maczugowato rozszerzonym trzonem (szczególnie u młodych egzemplarzy). Powierzchnia trzonu zwykle pokryta jest siateczką lub ziarenkami. Owocnik w zależności od gatunku różnie zabarwiony, także w jaskrawych odcieniach czerwieni i żółci. Są wśród nich gatunki jadalne i niejadalne i trujące na surowo. Z punktu widzenia grzybiarzy dzielimy je na dwie grupy: prawdziwki i "kolorowe borowiki".

Prawdziwek to potoczna nazwa obejmująca kilka gatunków borowików. Wszystkie one charakteryzują się brązowym kapeluszem, rurkami początkowo białymi, z wiekiem oliwkowożółtymi, trzon mają pokryty siateczką. Miąższ jest zwarty, biały i niezmienny.

Kolorowe borowiki - bo część tych gatunków borowików ma pory dojrzałych owocników czerwone lub pomarańczowe, miąższ wielu sinieje albo barwa kapelusza nie jest brązowa jak u prawdziwków.

wartość

Większość gatunków jadalna. Część gatunków jest gorzka w smaku lub niejadalna, trujące tylko na surowo lub niedogotowane. borowik szatański (Boletus satanas) jest trujący w stanie surowym, ale wbrew obiegowej opinii bardzo rzadko występuje na terenie Polski, jedynie na glebach wapiennych, wymaga ciepłych stanowisk. Pod potoczną nazwą "szatana" jest zwykłe rozumiany goryczak żółciowy (Tylopilus felleus).

Most species edible. Some of unpleasant taste (bitter) or inedible. Poisonous only when raw on not thoroughly cooked. Controversial borowik szatański (Boletus satanas) is poisonous only when raw, it very rarely appear on territory of Poland as it needs warm localites on limestone.