Atlas przyrodnika. Budowa grzybów

Całość organizmu grzyba tworzy grzybnia. To, co potocznie nazywamy grzybem jest jedynie jej częścią zwaną owocnikiem. Owocnik jest tworem, na którym, w części zwanej hymenoforem, tworzy się warstwa rodzajna (hymenium), na której rozwijają się zarodniki – komórki, za pomocą których grzyb się rozmnaża i rozprzestrzenia.

Sam owocnik jest organem utrzonym ze ściśle splątanych strzępek (komórek) grzybni, służacym rozmnażaniu. U grzybów kapeluszowych jest zbudowany z trzonu i kapelusza z rurkami lub blaszkami. U innych grzybów może przyjmować najróżniejsze kształty. Gatunki grzybów tworzące stosunkowo duże owocniki (bez trudu dostrzegalne gołym okiem) określa się mianem makromycetes. Poniższy opis dotyczy grzybów wielkoowocnikowych.

Grzybnia

Grzybnia jest zazwyczaj niedostrzegalna gołym okiem. Tworzy ją bowiem ukryta w podłożu sieć silnie wydłużonych i rozgałęzionych mikroskopijnych komórek – zwanych strzępkami. Oplatają one cząsteczki gleby i korzenie roślin. Grzybnia, dzięki trawieniu otaczającego ją podłoża może też przenikać wnętrze roślin, zwierząt lub innych grzybów oraz szczątków organicznych (np. drewno).

Masa grzybni pojedynczego osobnika może znacznie przekraczać kilka kilogramów, w skrajnych przypadkach może być wielotonowa i zajmuje wtedy znaczy obszar np. jest tak u opieńki ciemnej (Armillaria ostoyae) znanej z Oregonu w USA.

Średnica strzępek grzybni to rząd 0.01 mm, ich długość jest wielokrotnie większa. Strzępki są przy tym zazwyczaj bezbarwne, stąd też nie są łatwo dostrzegalne gołym okiem. Do ich obserwacji musimy użyć mikroskopu.

Są jednak przypadki, gdy możemy grzybnię zaobserwować gołym okiem. Jednym z nich są oczywiście owocniki grzybów lub inne twory spełniające podobną funkcje (np. podkładki). Są one zbudowane ze ściśle splątanych strzępek, tworzących pseudotkankę – strzępki w owocniku różnicują swoją budowę, wielkość, kształt, w zależności od spełnianej funkcji – np. inaczej wyglądają strzępki skórki kapelusza, strzępki powierzchni trzonu czy miąższu trzonu oraz kapelusza, odmienne są też strzępki wnętrza blaszek. Charakterystyczną budowę mają też podstawki lub worki z zarodnikami, rozwijające się w warstwie rodzajnej (hymenium). W owocnikach, pod mikroskopem, często obserwujemy także osobliwe komórki zwane cystydami – stanowią one zakończenie strzępek odbiegające kształtem od typowych wydłużonych komórek z których jest zbudowana grzybnia.

Megacollybia platyphylla
ryzomorfy pieniążniczy szerokoblaszkowej (Megacollybia platyphylla)
Ryzomorfy to inny przypadek, gdy grzybnia staje się dostrzegalna nieuzbrojonym okiem. Jak sama nazwa wskazuje są to korzeniokształtne sznury zbitej grzybni znajdujące się w podłożu (w glebie lub w drewnie). Wzorcowe ryzomorfy tworzą opieniek (Armillaria). Mają wygląd plecionki, twardych sznurów grubości około milimetra, na zewnątrz czarne, po przełamaniu ukazują białe wnętrze. Znajdują się zarówno w glebie jak i pod korą i w rozłożonym przez opieńki drewnie. Grube, białawe i nie tak twarde ryzomorfy ma np. pieniążnica szerokoblaszkowa (Megacollybia platyphylla).

W wilgotnych warunkach grzybnia może być widoczna na powierzchni podłoża w formie białego nalotu lub jako puszysta grzybnia powietrzna. Taka grzybnia szczególnie często występuje u tzw. grzybów pleśniowych.

Owocnik

Bogactwo kształtów i barw owocników grzybów jest ogromne. Zrozumienie budowy owocnika oraz pochodzenia różnych jego części jest konieczne dla skutecznego oznaczenia gatunku oraz odróżnienia gatunków trujących od jadalnych. Np. umiejętność dostrzegania osłony i tworów z niej powstałych czasem ratuje życie lub zdrowie.

Forma owocników

Przeciętny mieszkaniec naszego kraju z pojęciem „grzyb” kojarzy owocniki grzybów kapeluszowych tj. składające się trzonu i centralnie umieszczonego na nim kapelusza. Nic dziwnego – niemal wszystkie tradycyjnie zbierane grzyby jadalne to grzyby kapeluszowe z rurkami lub blaszkami pod spodem kapelusza.
Pluteus salicinus
owocnik pluteoidalny — blaszki wolne, trzon oddzielający się od kapelusza, zwykle dłuższy niż średnica kapelusza
Rhodocollybia butyracea
owocnik collybioidalny — kapelusz bez garbka i nie stożkowaty, blaszki wolne lub przyrośnięte, miąższ włóknisty, połączony pomiędzy kapeluszem i trzonem
Omphalina ericetorum
owocnik omphaloidalny — kapelusz płasko-wklęsły do lejkowatego, blaszki zbiegające
Mycena renati
owocnik mycenoidalny — kapelusz stożkowaty do dzwonkowatego, blaszki wolne do przyrośniętych, trzon zwykle długi i smukły a miąższ kruchy

Tricholoma equestre
owocnik tricholomatoidalny — owocnik o grubym miąższu, blaszki nie są wolne ani nie są zbiegające, trzon ± równy długością średnicy kapelusza; miąższ kapelusza i trzonu połączony
Pleurotus ostreatus
owocnik pleurotoidalny — kapelusz bez trzonu lub ze szczątkowym trzonem, bokiem przyrośnięty do podłoża
Morchella elata
owocnik grzyba smardzowatego z trzonem i jamkowatą główką
Fomes fomentarius
huba — kopytowaty owocnik grzyba nadrzewnego

Różnorodność form owocników grzybów jest o wiele większa. Grzyby nadrzewne wytwarzają nie tylko owocniki „hubkowate” o kształcie kopytowatym lub konsolowatym, bokiem przyrośnięte do drewna. To także płaskie, cienkie owocniki pokrywające powierzchnię podłoża, przylegające do niego – zwane resupinatowymi. Owocniki mogą mieć też kształt rurek, pałeczek, buławek, mogą być rozgałęzione na kształt drzewek lub koralowców. W grupie tzw. wnętrzniaków jest szczególnie duże bogactwo form owocników – obok purchawek znajdziemy tam gwiazdosze (Geastrum) przypominające rozgwiazdę lub ośmiornicę z kulistą, purchawkowatą „główką” osadzoną na ramionach. Tutaj należą też osobliwe falliczne owocniki sromotnika smrodliwego (Phallus impudicus) lub przypominające ośmiornicę owocniki okratka australijskiego (Clathrus archeri). Wśród grzybów workowych często spotyka się owocniki w kształcie miseczek lub dysków. Smardze (Morchella) mają owocniki zbliżone pokrojem do grzybów kapeluszowych – zróżnicowane są na trzon i kapelusz o dołkowanej lub pofalowanej powierzchni.

Hericium clathroides
owocnik krzaczkowaty
Humaria hemisphaerica
dla grzybów workowych typowe formy owocników są miszeczkowate lub kubeczkowate
Choiromyces meandriformis
bulwiasty owocnik grzyba podziemnego
Pseudomerulius aureus
owocnik tremelloidalny resupinatowy

Geastrum striatum
owocnik gwiazdosza
Lycoperdon echinatum
owocnik purchawki
Clathrus archeri
owocnik okratka
Mutinus ravenelii
owocnik sromotnikowaty

Owocniki spełniają dwie podstawowe funkcje. Po pierwsze dają odpowiednią, podstawę dla hymenium (warstwy rodzajnej) tj. warstwy na której tworzą się zarodniki. Po drugie (owocniki grzybów kapeluszowych) wynoszą ją ponad powierzchnię ziemi tak, aby zarodniki mogły być lepiej rozsiane przez wiatr.

Najważniejszą funkcjonalnie częścią owocnika jest hymenofor pokryty warstwą rodzajną. W toku ewolucji preferowane było zwiększanie liczby produkowanych zarodników przez wzrost powierzchni hymenium, jednak bez powiększania rozmiarów i masy owocnika. Jest to możliwe do uzyskania dzięki zwiększaniu pofałdowania hymenoforu, tworzenia form ażurowych. I tak u lejkowca dętego (Craterellus cornucopioides) hymenofor jest tylko nieznacznie pobrużdżony, u pieprznika jadalnego (Cantharellus cibarius) ma formę znacznych blaszkowatych listewek, a u kolczaka obłączastego (Hydnum repandum) ma formę kolców. Najlepszy stosunek powierzchni hymenoforu do masy owocnika uzyskały grzyby blaszkowe, w których warstwa rodzajna pokrywa obie powierzchnie stosunkowo cienkich blaszek oraz grzyby rurkowe, u których warstwa rodzajna wyściela wnętrze rurek.

U grzybów z rodzaju purchawka i tęgoskór zarodniki tworzone są wewnątrz kulistawego owocnika. Wydostają się po rozerwaniu osłon owocnika.

Jeden owocnik wytwarza ogromną liczbę zarodników, rzędu miliardów do bilionów. Zarodniki te, po dostaniu się na odpowiednie podłoże, kiełkują w obecności wody. Aby doszło do wytworzenia nowej grzybni grzybów podstawkowych muszą w niewielkiej odległości od siebie wykiełkować dwa zarodniki tego samego gatunku. Zarodniki mają bowiem pojedynczy komplet chromosomów (są haploidalne) i dopiero po połączeniu strzępek dwóch grzybni pierwotnych tworzy się właściwa diploidalna grzybnia, która jest zdolna wytwarzać nowe owocniki.

Najczęściej zarodniki są rozsiewane z wiatrem. Są to niewielkie komórki – rzędu 0.01 mm średnicy, dlatego łatwo się unoszą w powietrzu i przemieszczają na odległość dziesiątków kilometrów a nawet między kontynentami. Sprawia to, że mikobiota w ramach jednej strefy klimatycznej na całej kuli ziemskiej ma liczne gatunki wspólne. Na jej zróżnicowanie duży wpływ ma odmienna roślinność – inne gatunki roślin warunkują często występowanie odmiennych gatunków grzybów - mikoryzowych lub monofagów saprotroficznych o ścisłej specjalizacji co do rodzaju podłoża. Większe zróżnicowanie mikobioty występują pomiędzy strefami klimatycznymi, przy czym tropikalne tereny, cieplejsze i wilgotniejsze, liczą najwięcej gatunków grzybów i roślin.

Do rzadszych przypadków należą gatunki, u których zarodniki nie są roznoszone przez wiatr. U sromotnika smrodliwego (Phallus impudicus), masa zarodników ma atrakcyjny dla much odór padliny. Jest przez muchy zjadana i roznoszona po terenie. Owocniki grzybów podziemnych są zjadane przez ssaki, a zarodniki wydalane z kałem w nowych miejscach.

Typowe egzemplarze

Należy pamiętać, że w miarę wzrostu owocnika jego wygląd ulega zmianie. Zmienia się kształt kapelusza. Barwa kapelusza zwykle staje się bledsza. Barwa innych elementów owocnika może się intensyfikować. Np. z początku białawe pory prawdziwka zmieniają barwę na żółtooliwkową. Elementy osłony, takie jak pierścień i pochwa mogą zaniknąć – ich utrata z wiekiem bywa dużym problemem w rozpoznawaniu gatunków grzybów blaszkowych. Dlatego też oznaczenie gatunku jest łatwiejsze, jeśli mamy do dyspozycji kilka egzemplarzy w różnym wieku.

Na wygląd owocników wpływa także pogoda. Deszcze u niektórych gatunków (np. u gołąbków (Russula)) powodują wypłukiwanie barwników ze strzępek skórki kapelusza, co zmienia jego barwę. Przemienne okresy suchego i wilgotnego powietrza powodują deformacje owocników, zwłaszcza kształtu kapelusza, który może być spękany na brzegu. Przymrozek potrafi całkowicie zmienić barwę owocnika i powoduje deformacje kształtu. Takie nietypowe owocniki są często po prostu nieidentyfikowalne.

Jedynie u owocników w dobrej kondycji, nie za starych i nie za młodych, prawidłowo rozwiniętych tj. wyrosłych podczas przeciętnych warunków pogodowych, można dobrze ocenić barwę i inne cechy owocnika.

Dla sprawnego oznaczania gatunku ważne jest też zdobyte z czasem tzw. opatrzenie danego gatunku. Jest to doświadczenie oparte na krytycznej obserwacji dużej liczby owocników danego gatunku, znajdujących się w różnym wieku i wyrosłych w czasie różnego przebiegu pogody. Opatrzenia nie da się uzyskać podczas jednej wyprawy na grzyby, czy nawet podczas jednego roku, gdyż nabywa się je kilkukrotnie identyfikując dany gatunek grzybów. Za każdym razem widząc owocniki w nieco innym wieku i rozwinięte przy odmiennej pogodzie. W zdobyciu opatrzenia pomocne jest zapoznanie się z wieloma ilustracjami w atlasach grzybów.

Osłony, pierścień i pochwa

Modelowy owocnik grzyba kapeluszowego jest na wczesnym etapie rozwoju osłonięty dwoma chroniącymi go osłonami. Zewnętrzna osłona całkowita okrywa zawiązek owocnika, tak jak skorupka okrywa jajko. Dodatkowa wewnętrzna osłona częściowa okrywa hymenofor łącząc brzeg kapelusza z powierzchnią trzonu w jego górnej części. W miarę wzrostu, z rozerwanej osłony całkowitej, pozostaje u podstawy trzonu pochwa a na powierzchni kapelusza łatki; z rozerwanej osłony częściowej tworzy się pierścień na trzonie, czasem jej resztki zwieszają się z brzegu kapelusza.
diagramy

Tak jest w modelowym przypadku. Przeglądając gatunki grzybów znajdziemy takie, które mają silnie wyrażone tylko niektóre elementy – pierścień i pochwę u muchomora zielonawego (Amanita phalloides), pierścień i łatki u muchomora czerwonego (Amanita muscaria) lub sam pierścień u płachetki zwyczajnej (Rozites caperatus). Jednak u większości gatunków osłony są tak słabe, że nawet u bardzo młodych owocników nie można ich dostrzec, a u wielu gatunków brak ich zupełnie, np. u twardzioszka przydrożnego (Marasmius oreades).

Stropharia aeruginosa
łatki pozostałe z osłony całkowitej na śluzowatej powierzchni kapelusza
U wielu gatunków tylko jedna z osłon, całkowita lub częściowa, jest lepiej rozwinięta i przez to jej resztki są trwalsze, stają się dostrzegalne.

Resztki, nawet stosunkowo grubej, osłony są jednak, w porównaniu z zasadniczą częścią owocnika, dość delikatne. Dlatego z wiekiem lub pod wpływem opadów oddzielają się od owocników lub rozsypują tak, że często u starszych egzemplarzy są niedostrzegalne. Dlatego te cechy muszą być sprawdzane na młodych owocnikach, pozostających w dobrej kondycji. Resztki osłony mogą też być niechcący zniszczone przy chwytaniu i wyciąganiu owocnika. Grzybów do identyfikacji nie wolno odcinać u podstawy trzonu. Należy wyciągać je w całości, uprzednio nieco rozchyliwszy ściółkę wokół trzonu, chwytając z wyczuciem, w razie potrzeby podważając u podstawy trzonu tak, aby wyciągnąć nasadę trzonu z ewentualnie znajdującą się tam pochwą.

Tylko pochwa
Amanita fulva
pochwa widoczna jest u podstawy trzonu
Jeśli osłona całkowita jest grubsza a częściowa znikoma lub jej nie ma, to tworzą się owocniki bez pierścienia. Mają natomiast pochwę u podstawy trzonu, np. muchomora rdzawobrązowego (Amanita fulva). Czasem resztki osłony całkowitej są widoczne jako łatki na powierzchni kapelusza.
Tylko pierścień
Rozites caperatus
na trzonie widoczny jedynie pierścień
Jeśli mamy odwrotny przypadek – tj. osłona częściowa jest gruba a całkowita znikoma lub jej nie ma, to dojrzały owocnik będzie miał pierścień na trzonie, ale nie będzie miał pochwy u podstawy trzonu. Tak jest np. u pieczarek (Agaricus) i u płachetki zwyczajnej (Rozites caperatus).
Zasnówka
Cortinarius purpurascens var. largusoides
pajeczynowata, włóknista zasnówka łączy brzeg kapelusza z trzonem
Jeśli osłona jest cienka i jest zbudowana z długich komórek, to podczas wzrostu owocnika jest rozrywana do postaci włókienek, pajęczynowatej zasnówki na powierzchni, a zwłaszcza brzegu kapelusza. Taka budowa osłony częściowej może pozostawiać ślad w postaci pierścieniowej włókienkowatej strefy w górnej częścią trzonu.

Pajęczynowate resztki osłon są charakterystyczne dla bogatego w gatunki rodzaju zasłonak (Cortinarius) i wielu innych przedstawicieli rodziny zasłonakowatych (Cortinariaceae).

Osłony mogą być także ześluzowaciałe.

Blaszki

Rhodotus palmatus
blaszkowaty hymenofor
U większości gatunków grzybów kapeluszowych hymenofor ma postać blaszek. Cechy z nimi związane są szczególnie ważne przy oznaczaniu gatunków.

Blaszki tworzą spodnią stronę kapelusza i biegną od trzonu, po promieniu kapelusza do jego brzegu. Pomiędzy blaszkami biorącymi swój początek przy trzonie mogą występować dodatkowe blaszki – zwane blaszeczkami. Zaczynają się one w pewnej odległości od trzonu i kończą przy brzegu kapelusza.

Blaszki posiadają swoją barwę – precyzyjnie określa się ją patrząc na bok blaszki widoczny na przekroju poprzecznym przez kapelusz. Barwa blaszki często zmienia się w trakcie dojrzewania – przyjmując barwę nadawaną im przez masę dojrzewających zarodników. Np. u pieczarek (Agaricus) blaszki z początku są białawe, potem różowe, w końcu szarobrązowe lub ciemnobrązowe.

Mycena pelianthina
cheilocystydy z zawartością nadają ciemniejszą barwę ostrzu blaszki

Ostrze blaszki może być inaczej zabarwione niż jej powierzchnia. W przypadku blaszek ciemno zabarwionych, ostrze zwykle jest jaśniejsze, u blaszek białych może być barwne (np. u niektórych grzybówek (Mycena) lub czarne jak np. u muchomora brązowooliwkowego (Amanita submembranacea) – często, aby dobrze ocenić barwę ostrza blaszki, potrzebna jest lupa.

Hygrophorus chrysodon
średnio gęste blaszki, zbiegające na trzon, o ostrzu odmiennie zabarwionym niż powierzchnia blaszki
Pluteus atricapillus
wolne blaszki nie dochodzą do trzonu

Ważną cechą, która często wyróżnia poszczególne rodzaje grzybów, jest sposób przyrośnięcia blaszki do trzonu. Jeśli blaszka nie jest przyrośnięta do trzonu – jest od niego odsunięta – mówimy o wolnych blaszkach, takie są u pieczarek (Agaricus), czubajeczek (Lepiota), drobnołuszczaków (Pluteus).

Blaszki mogą być przyrośnięte do trzonu jedynie częściowo – są mniej lub bardziej wykrojone przy trzonie, mogą też być przyrośnięte całkowicie, wreszcie mogą częściowo schodzić po trzonie – są to blaszki zbiegające na trzon.

Marasmius bulliardii
niektóre Marasmius mają rzadkie blaszki zrośnięte przy trzonie w kołnierz nie stykający się z trzonem
Lepiota aspera
wyjątkowo gęste blaszki u Lepiota aspera

W zależności od odległości pomiędzy sąsiednimi blaszkami mówi się o gęstych lub rzadkich blaszkach. W sposób wymierny określa się gęstość ułożenia blaszek podając dwa parametry: L= ilości kompletnych blaszek biegnących od trzonu do brzegu kapelusza, l= ilość blaszeczek pomiędzy dwoma blaszkami, np. L=15-25 l=3. W zależności od grubości pojedynczej blaszki mówi się o grubych lub cienkich blaszkach. W zależności od wymiarów blaszki, od jej podstawy do ostrza, mówi się o szerokich lub wąskich blaszkach.

Rurki

Chalciporus piperatus
porowaty hymenofor
Spodnia strona kapelusza z hymenoforem w postaci warstwy ułożonych pionowo rurek występuje u najchętniej zbieranych grzybów – borowików, podgrzybków, koźlarzy i maślaków. W potocznym języku grzybiarzy rurkowaty hymenofor jest nazywany (bardzo niezręcznie) gąbką lub sitkiem. U wielu kapeluszowych grzybów rurkowych rurki szybko zmieniają barwę na przekroju – zazwyczaj sinieją lub niebieszczeją – w takim wypadku mamy tylko chwilę, bezpośrednio po przekrojeniu kapelusza, na określenie ich barwy.

Fomes fomentarius
u wieloletnich owocników hub co roku przyrasta od spodu kolejna warstwa rurek, widać to na przekroju poprzecznym owocnika
Rurki na spodniej stronie kapelusza znajdziemy też u wielu grzybów nadrzewnych. W przypadku wieloletnich owocników „hubkowatych” rurki mogą być ułożone w kilku warstwach, jedna nad drugą – niczym słoje przyrostu rocznego na przekroju pnia drzewa np. u hubiaka pospolitego (Fomes fomentarius).

Gloeophyllum odoratum
zakończenia rurek to pory, nieczęsto są one idalnie okrągłe
Zakończenia rurek, widoczne od spodu kapelusza, to pory. Ich kształt może być mniej lub bardziej okrągły, wydłużony lub nieregularny określany wtedy jako labiryntowaty. Uwaga – często pory mogą mieć inną barwę niż rurki (te oglądamy na przekroju poprzecznym przez kapelusz). Warstwa rurek może być stosunkowo luźno związana z resztą kapelusza – wtedy daje się oddzielać – tak jest u większości kapeluszowych grzybów rurkowych. Może też być ściśle związana z miąższem kapelusza – tak jest np. u żagwiowatych.

Inne formy hymenoforu

Pod spodem kapelusza możemy spotkać nie tylko blaszki czy rurki.
Phlebia tremellosa
merulioidalny hymenofor
Phlebia radiata
mniej regularny merulioidalny hymenofor
Sparassis crispa
hymenofor pokrywa kędzierzawe płaty owocnika

Auriscalpium vulgare
hymenofor kolczasty
Steccherinum burdotii
hymenofor o formie pośredniej pomiędzy kolcami a zębami
Plicaturopsis crispa
hymenofor żyłkowany

Morchella elata
hymenofor jamkowany
Gyromitra gigas
hymenofor pofałdowany
Scutellinia trechispora
hymenofor na górnej powierzchni płytkiej miseczki

Kolczasty hymenofor ma np. sarniak świerkowy (Sarcodon imbricatus) i kolczak obłączasty (Hydnum repandum).

U pieprznika jadalnego (Cantharellus cibarius) mamy regularnie żyłkowany hymenofor, przypominający blaszkowy, przy bliższym przyjrzeniu się można jednak zauważyć, że są to rozgałęziające się i łączące ponownie żyłki. Nieregularnie płytko pofałdowany, niemal gładki hymenofor ma lejkowiec dęty (Craterellus cornucopioides).

U grzybów z owocnikami buławkowatymi i krzaczkowatymi gładki hymenofor pokrywa górne odcinki ramion owocnika.

Pokryta hymenoforem „główka” owocników smardzy (Morchella) posiada jamki, które mogą być ustawione w mniej lub bardziej wyraźne pionowe szeregi. Powierzchnia „główki” owocników piestrzenicy (Gyromitra) jest nieregularnie pofałdowana i bruzdowana. U kustrzebek i innych grzybów workowych o miseczkowatych owocnikach, hymenofor znajduje się na górnej, wewnętrznej powierzchni miseczki i jest gładki.

Barwa owocników

Barwa owocników jest ważną cechą przy oznaczaniu gatunku – nie wolno jednak jej przeceniać.

Przy oznaczaniu grzybów trzeba mieć świadomość, że przykładanie zbyt dużej wagi do diagnostycznej roli koloru najczęściej zwodzi na manowce. Ludzie z natury są wzrokowcami, poznają świat głównie zmysłem wzroku. Odruchowo więc przydają barwie decydujące znaczenie dla określania gatunku. W rzeczywistości nie zawsze jest ona najbardziej istotną cechą diagnostyczną. Trzeba wiedzieć, jak bardzo jest zmienna w zależności od gatunku, wieku i warunków atmosferycznych w jakich rósł owocnik. Dlatego porównując barwę zebranych owocników z opisem gatunku potrzebne jest doświadczenie i krytycyzm. Trzeba ocenić o ile i w jakim kierunku barwa mogła zostać zmieniona przez czynniki zewnętrzne. Barwa podawana w opisie gatunku odnosi się do owocników młodych lub dojrzałych, wyrosłych w typowych warunkach pogodowych, bez długotrwałych deszczów i bez przymrozków.

U niektórych gatunków barwa owocników bywa szczególnie zmienna. Tak jest, gdy zależy ona od proporcji kilku barwników rozpuszczalnych w wodzie, jak np. w kapeluszu u licznych gołąbków (Russula). Wtedy wypadkowa barwa w zależności od opadów lub występowania rosy, może być diametralnie różna np. żółta, fioletowa lub zielona u tego samego gatunku.

Generalną zasadą jest, że z wiekiem barwy owocnika stają się mniej jaskrawe, płowieją. Szczególnym przypadkiem są grzyby zasłonakowate – u nich charakterystyczne zabarwienie kapelusza, blaszek i miąższu może być właściwie ocenione jedynie u najmłodszych owocników. W czasie rozwoju owocnika najdłużej zachowuje się ono na blaszkach przy brzegu kapelusza.

Marasmius oreades
higrofaniczne kapelusze wysychając znacznie jaśnieją
Rickenella fibula
prześwitująco-prążkowany kapelusz
Jest szczególna grupa gatunków, o higrofanicznych (zmieniających barwę pod wpływem wody) kapeluszach. W takich wypadkach barwa kapelusza diametralnie zmienia się w zależności od stopnia uwilgotnienia miąższu – np. z ciemnobrązowej na jasnokremową przy wysychaniu. Zwykle barwa suchych owocników jest jaśniejsza.

Ważną cechą może też być prążkowanie brzegu kapelusza. Świadczy ono o bardzo cienkim miąższu – prążki to prześwitujące blaszki. U grzybów higrofanicznych, cecha ta może być dostrzegalna, tylko na wilgotnych kapeluszach.

Na odbiór barwy wpływa też faktura powierzchni kapelusza. Jeśli jest gładka bądź śluzowata, będzie w specyficzny sposób lśniła. Drobno włókienkowata może mieć jedwabisty połysk. Pokryta krótkimi odstającymi włoskami, aksamitna będzie matowa. Wreszcie może być nierówna lub mniej lub bardziej grubo kosmkowata, łuseczkowata lub żyłkowana.

Agaricus fuscofibrillosus
czerwienienie miąższu i otartej powierzchni trzonu to ważna cecha przy oznaczaniu pieczarek (Agaricus)
Przypadkiem, gdy barwy mają kolosalne znaczenie diagnostyczne są przebarwienia. U wielu gatunków przy uszkodzeniu, otarciu lub uciśnięciu powierzchni owocnika, a także na powierzchni poprzecznego przekroju lub z wiekiem, zmienia się barwa uszkodzonej części. Może ona sinieć, czerwienieć, żółknąć, czernieć. Jest to bardzo ważna cecha diagnostyczna pomocna w oznaczaniu gatunku, nawet gdy zmiany barwy są nieznaczne i z trudem dostrzegalne. Ważna jest wtedy też dynamika – czas zmiany barwy, jej intensywność, sekwencja zmiany odcieni. Zmiana barwy może dotyczyć tylko pewnych części – np. tylko podstawy trzonu lub miąższu kapelusza. Przebarwienia są niezbędne do określenia gatunków w takich rodzajach jak koźlarze (Leccinum), borowiki (Boletus) i pieczarki (Agaricus). W niektórych przypadkach stosuje się odczynniki chemiczne do wywołania istotnej diagnostycznie zmiany barwy powierzchni lub miąższu owocnika.

Mycena crocata
sok mleczny mają nie tylko mleczaje ale i np. niektóre grzybówki (Mycena)
mleczaje (Lactarius) i niektóre gatunki z innych rodzajów, w miejscach uszkodzeń wydzielają sok mleczny. Sprawdzenie zmiany jego barwy, jaka następuje z upływem czasu, jest bardzo pomocne przy oznaczeniu gatunku. Np. rydze od innych, niejadalnych mleczajów z białym mleczkiem, wyraźnie odróżniają się pomarańczową barwą mleczka. Z upływem czasu, w zależności od gatunku, zielenieje ono lub przybiera ciemniejsze tony.

« Królestwo grzybów · początek strony · Nazwy grzybów »

brzeg kapelusza

brzeg kapelusza, cap margin, Hutrand
O wystającym brzegu kapelusza mówimy gdy hymenofor (zwykle blaszki) nie dochodzi do brzegu kapelusza.

egzoperydium, osłona zewnętrzna

zewnętrzna część owocnika grzybów z grupy wnętrzniaków (Gasteromycetidae); np. u gwiazdoszy (Geastrum) w formie gwiaździsto rozłożonych ramion; egzoperydium osłania endoperydium

endoperydium, osłona wewnętrzna

wewnętrzna część owocnika grzybów z grupy wnętrzniaków (Gasteromycetidae); np. u gwiazdoszy (Geastrum) w formie cienkościennej główki wewnątrz której znajduje się masa z zarodnikami - gleba

gleba

płodna część owocnika grzybów z grupy wnętrzniaków (Gasteromycetidae); dojrzała gleba w owocnikach grzybów z rodziny purchawkowatych (Lycoperdaceae) przekształca się w masę złożoną z włośni i zarodników

włośnia

(lat. capillitium)
nitkowaty splot strzępek w który zamienia się dojrzała gleba owocników grzybów z rodziny purchawkowate (Lycoperdaceae)

hialinowy

przejrzysty i bezbarwny, termin używany w odniesieniu do zarodników i innych obiektów mikroskopowych

higrofaniczny (wodochłonny)

Kuehneromyces mutabilis
Zmieniający swoją barwę w zależności stopnia nawilgocenia. Kapelusze niektórych gatunków chłoną wodę. Wilgotne są ciemniejsze, wraz z wysychaniem stają się jasne. Zwykle zmiana barwy postępuje od brzegu kapelusza ku środkowi. Jest to cecha charakterystyczna wielu grzybów, np. łuszczaka zmiennego (Kuehneromyces mutabilis).

hymenium (warstwa rodzajna)

Warstwa owocnika produkująca zarodniki. U grzybów podstawkowych składa się z palisadowo ustawionych komórek zwanych podstawkami, między nimi mogą znajdować się komórki płonne --> cystydy, zwane w tym wypadku cheilocystydami - ważna cecha mikroskopowa, warstwa komórek bezpośrednio pod hymenium to subhymenium - może być zbudowana ze splecionych strzępek lub kulistawych komórek. U grzybów workowcych hymenium zbudowana jest z worków i wstawek (parafiz) - komórek płonnych tj. nie tworzących zarodników.

hymenofor

Ta część owocnika, na której jest osadzona warstwa rodzajna (hymenium). Tworzy ona strukturę i podłoże dla hymenium. Hymenofor może składać się z blaszek, rurek, kolców, listewek lub zmarszczek.

kapelusza kształt

kulisty, walcowaty, stożkowaty, dzwonkowaty - wypukły - płaski - wklęsły, lejkowaty, z garbkiem

kapelusza powierzchnia

sucha - lepka - pokryta grubą warstwą śluzu
naga - oszroniona - omączona - aksamitna - zamszowa - z meszkiem - orzęsiona - z kosmkami - z łuseczkami
matowa - z (jedwabistym) połyskiem - prążkowana
równa - pofałdowana - rowkowana

las łęgowy

Lasy liściaste w dolinach rzecznych.

ozonium

Widoczne jako omszenie lub watowata masa strzępki grzybni u podstawy i w pobliżu owocnika, np. charakterystyczne dla części pieniążków (Collybia).

pasożyt

Organizm czerpiący energię kosztem żywiciela, np. żywego drzewa. --> saprofity, mikoryza.

płonny

Nie służacy rozmnażaniu. Komórki płonne w hymenium to cystydy.

podstawka

(lat. basidium) U grzybów z grupy podstawczaków komórka która wytwarza zarodniki - zarodniki w liczbie 2 lub 4 sa umieszczone na krótkich wyrostkach zwanych sterygmach.

saprofit

Organizm czerpiący energię z rozkładu martwej materii organicznej, np. martwego drewna, liści. --> pasożyt, mikoryza.

sklerota

Organ przetrwalnikowy zwykle w postaci twardej grudki zbudowanej ze zbitych strzępek grzybni.

trzon

podstawa: tępa - zwężona - z nibykorzeniem - z ryzomorfami - rozszerzona - bulwiasta - z obrzeżoną bulwką - z tarczką
pełny - rurkowaty - z komorowatym, watowatym wnętrzem
cylindryczny (równogruby)

pęcherzykowaty

(eng. pęcherzowaty, pęcherzykowaty, lat. vesica - pęcherz)
określenie kształtu komórek, stosunkowo cienkościennych i ±okrągłych w obrysie

worek

U grzybów z gromady workowców (Ascomycota) specjalna komórka o charakterze zarodni w której tworzy się 8 haploidalnych zarodników (rzadko inna liczba zarodników). Pomiędzy workami znajdują się wydłużone, płonne komórki zwane wstawkami (parafizami).

zgnilizna drewna typu białego

w jej wyniku drewno przybiera barwę białą lub żółtawą i staje się lekką, włóknistą masą; ten typu zgnilizny wywołuje np. czyreń sosnowy (Phellinus pini)

zgnilizna drewna typu brunatnego

; w jej wyniku drewno przybiera brunatną barwę i rozpada się na nieregularne kostki, dają się one pokruszyć w palcach na proszek; w początkowej fazie porażone drewno drzew iglastych ma wyraźny zapach terpentyny; ten typu zgnilizny wywołuje np. murszak rdzawy (Phaeolus schweinitzii), siedzuń sosnowy (Sparassis crispa).
Copyright © 2010 by Marek Snowarski – formularz kontaktowy/contact form
wersja publikacji 14.03.2014.www · ostatnio zmieniana/last modified 31.03.2010 · została utworzona/was created 13.01.2010
Zalinkuj tę stronę kodem (przykładowy tekst linku dostosuj do swoich potrzeb):
<a href="http://www.grzyby.pl/budowa-grzybow.htm">Atlas przyrodnika. Budowa grzybów - Grzyby Polski, Fungi of Poland grzyby.pl</a>