Armillaria

opieńka

oznaczanie

Do lat osiemdziesiątych XX w. powszechnie przyjmowano tylko jeden gatunek opieńki. Obecnie wyróżnia się kilka drobnych gatunków opieniek, których oznaczenie po cechach makroskopowych jest zwykle możliwe, choć trudne. Gatunki są definiowane makroskopowo przez zespół zmiennych i zachodzących na siebie cech. Aby osiągnąć sukces w oznaczeniu należy więc zwrócić uwagę na cały kompleks cech i to przede wszystkim u młodych egzemplarzy, których kapelusz dopiero się rozwija:

- rodzaj pierścienia (czy jest bardziej błonkowaty, czy bardziej włóknisto-wełnisty), czy jest stosunkowo trwały czy niemal zanika u starszych egzemplarzy, może być też niemal niewykształcony także u młodych owocników;

- barwę łuseczek i włókienek na kapeluszu (ciemna, brązowa lub jaśniejsza, żółtawa), ich gęstość, rozmieszczenie (czy są na brzegu kapelusza), trwałość;

- barwę kłaczków lub włókienek na powierzchni trzonu, ich obfitość;

- obecność i barwę łuseczek na spodniej stronie młodego pierścienia;

- kształt podstawy trzonu (bulwiasty, wrzecionowaty), czy jest przyczepiony do ryzomorf;

- sposób wrostu (pojedyczny, w wiązce), liczność owocników w wiązce;

- podłoże, czy bezpośrednio na drewnie czy na ziemi, rodzaj żywiciela - poszczególne drobne gatunki nie mają specyficznych żywicieli, są jednak pewne preferencje;

- dominująca barwa kapelusza (czy są elementy żółtego, oliwkowego);

- pokrój owocnika, wielkość, stosunek kapelusza do trzonu.

Oznaczenie gatunku jedynie na podstawie starych egzemplarzy, nielicznych lub wyrosłych w nietypowych warunkach, może być niemożliwe.

Różnice mikroskopowe pomiędzy gatunkami są zwykle nieistotne. Inne techniki oznaczania opierają się na hodowli grzybni lub metodach genetycznych.

występowanie

Opieńki to grzyby bardzo pospolite. Wyrastają masowo, zwłaszcza jesienią, na martwym drewnie i na porażonych drzewach, zarówno liściastych jak i iglastych, jako słaby pasożyt (atakują osłabione drzewa, zwłaszcza rosnące w nieodpowiednich dla nich siedliskach) lub silniejszy patogen. Najczęściej spotykana jest opieńka ciemna (Armillaria ostoyae) - zwykle w licznych wiązkach na drewnie i opieńka żółtawa (Armillaria lutea) - ta przeważnie owocnikuje pojedynczo i na ziemi.

wartość (Importance)

Wszystkie gatunki opieniek są jadalne, z tym że wolno jeść jedynie młode egzemplarze po odpowiednim przygotowaniu, które musi uwzględniać obgotowanie przez 5 minut z odlaniem wody i ponowną obróbkę termiczną. Wywaru nie należy używać do sporządzania potraw. W przypadku zauważenia niepokojących objawów po spożyciu tego grzyba należy natychmiast zaniechać jedzenia tego grzyba, ponieważ może to świadczyć o indywidualnym uczuleniu na zawarte w nim składniki. Spotyka się zalecenia spożywanie jedynie owocników rosnących na drewnie drzew iglastych; ponieważ jakoby okazy rosnące na drewnie drzew liściastych (często z zielonkawymi odcieniami kapelusza) mają powodować problemy żołądkowo-jelitowe. W tym względzie są jednak sprzeczne opinie - liczne relacje i praktyka grzybiarzy przeczy takiej teorii.

Edible and choice by many. Must be cooked before eating, water from cooking must be discarded. Some people may suffer digestive upsets from this mushroom.

gatunki podobne

Pholiota squarrosa
Pholiota squarrosa
Hypholoma fasciculare
Hypholoma fasciculare
Kuehneromyces mutabilis
Kuehneromyces mutabilis
Opieńka miodowa jest tzw. gatunkiem zbiorowym. Tzn. grupuje kilka b. podobnych (i zmiennych) gatunków. Zobacz dalej na tej stronie uwagi o oznaczaniu i klucz.
"Normalni" zbieracze grzybów do jedzenia często przyjmują za opieńkę każdy gatunek wyrastający w formie dużych wiązek dużych owocników na drewnie lub w pobliżu drzew. Opieńki mają białą barwę wysypu zarodników. Inne grzyby o podobnym pokroju mają ciemną barwę wysypu zarodników - rdzawobrązową, brązową. Jako najbardziej mylące możliwości można wymienić częste grzyby niejadalne, jak np. łuskwiak nastroszony (Pholiota squarrosa) - nie ma on tak jak opieńka, w stanie surowym cierpkiego smaku, pachnie korzennie, miąższ jest żółty, a wysyp zarodników jest brązowy.
Silnie trująca maślanka wiązkowa (Hypholoma fasciculare) ma zielonkawe blaszki i siarkowożółty, bardzo gorzki w smaku miąższ. Podobnych rozmiarów co opieńki jest pospolita, niejadalna z uwagi na gorzkawy smak, łysiczka ceglasta (Hypholoma sublateritium) - ma ona kapelusz ceglastoczerwony a na starość wyblakły, ochrowopomarańczowy lub brązowiejący.
Jadalny łuszczak zmienny (Kuehneromyces mutabilis) również ma pierścień na trzonie, jest znacznie drobniejszy i ma silnie higrofaniczny kapelusz - zobacz uwagi przy tym gatunku o podobnej śmiertelnie trującej hełmówce obrzeżonej (Galerina marginata).

This specie is complex of similar and quite variable species. See remarks and key below.
Armillaria has white spore print. Other common specie which form big clusters on wood got dark spore print colour - brow or rusty-brown. E.g. Pholiota squarrosa, its flesh is not tart, got yellow colour; spore print is brown.
Other common species forming clusters are Sulphur Tuft (Hypholoma fasciculare) toxic, with greenish lamellae and sulphur-yellow very bitter flesh. Edible Kuehneromyces mutabilis is relative small with highly hygrophanous cap - see remarks on simillar deadly toxic Galerina marginata.

Klucz do Armillaria (opieńka)
Armillaria ostoyae
Armillaria mellea sensu lato (opieńka miodowa (w szerokim znaczeniu)) edibletrade
gatunek ten grupuje kilka podobnych drobnych gatunków tworzących owocniki zwykle w wiązkach na martwym lub żywym drewnie, zwykle z mniej lub bardziej wyraźnym pierścieniem i z łuseczkami na powierzchni kapelusza
pospolita; na drewnie drzew liściastych i iglastych
A. trzon z pierścieniem lub włokienkowatą strefą pierścieniową
A.1. pierścień silniejszy, ±błonkowaty, wyraźny, trwały
Armillaria mellea
Armillaria mellea (opieńka miodowa właściwa) edibleGREJ
kapelusz z delikatnymi, nietrwałymi łuseczkami jedynie w centrum, szybko nagi; higrofaniczny, oliwkowy, z czasem oliwkowożółty, żółty, żółtobrązowy;
trzon długi, zwężający się ku podstawie, bez kłaczków lub z nielicznymi;
pierścień mocny, sztywny i trwały
nieczęsta; w gęstych wiązkach liczących do kilkudziesięciu owocników, preferuje ciepłe lokalizacje głównie na dębach, grabach, bukach, drzewach owocowych
Armillaria borealis
Armillaria borealis (opieńka północna [opieńka europejska]) edibleGREJ
Armillaria borealis
kapelusz żółtawy do ochrowo-brązowego, czerwonobrązowy; łuseczki stosunkowo jasne żółtawe, brązowe;
trzon wysmukły, ku dołowi zwężający się lub nieco rozszerzony, powierzchnia trzonu z kłaczkami żółtawymi do jasno-brązowych;
pierścień błoniasty, trwały, na spodniej stronie i/lub na brzegu z łuseczkami, żółtawymi do jasnobrązowych
owocniki wyrastają zwykle w gęstych wiązkach na martwym drewnie; rzadka w Polsce?
Armillaria ostoyae
Armillaria ostoyae (opieńka ciemna [opieńka pospolita]) (=obscura) edibleGREJ
Armillaria ostoyae
kapelusz w różnych odcieniach brązu, często czerwonawobrązowy, nigdy nie żółtawy; powierzchnia pokryta do brzegu, wyraźnymi, odstającymi, trwałymi łuseczkami, brązowymi do czarnych;
trzon bardziej masywny, rozszerzony u podstawy, przynajmniej w części z białawymi kłaczkami o końcach ciemno brązowych do czarniawych; trzon jedynie u podstawy żółtozielony;
pierścień trwały, wełnisty, na spodniej stronie i/lub na brzegu z łuseczkami, brązowymi do czarniawych
najczęściej spotykana w Polsce opieńka; owocniki w większych lub mniejszych wiązkach, czasem pojedynczo, na martwym i żywym drewnie iglastych, rzadko liściastych, preferuje gleby kwaśne;
A.2. pierścień słabszy, zasnówkowaty, włóknisty, pozostaje na trzonie jako delikatny pierścień lub strefa; podstawa trzonu rozszerzona do bulwkowatej
Armillaria lutea
Armillaria lutea (opieńka żółtawa [opieńka żółtotrzonowa, opieńka żółta]) (=galica, bulbosa) edibleGREJ
Armillaria lutea
cały kapelusz pokryty łuseczkami, gęściej w centrum;
trzon poniżej pierścienia obficie pokryty żółtawymi kłaczkami osłony i zwykle z ryzomorfami;
pierścień włókienkowaty, delikatny, czasem silniejszy, niemal błoniasty lub wełnisty i dość trwały, z żółtawymi, szybko jasnobrązowymi kłaczkami
owocniki wyrastają pojedynczo lub w luźnych wiązkach na martwym drewnie drzew liścistych; częsta ale nie na kwaśnych glebach
Armillaria lutea
Armillaria cepistipes (opieńka cebulotrzonowa [opieńka maczugowata, opieńka drobna]) edibleGREJ
powierzchnia kapelusza tylko w centrum z ciemnobrązowymi łuseczkami ku brzegom nagi;
powierzchnia trzonu niemal naga, jedynie z żółtawymi włókienkami; podstawa trzonu bulwiasto rozszerzona, ryzomorfy rzadko spotykane;
pierścień cienki, słaby, nietrwały, bez łuseczek
rzadka w Polsce; owocniki wyrastają pojedynczo lub w luźnych wiązkach na martwym drewnie liściastymi i iglastym; często na gałązkach
b. trzon bez pierścienia i bez włokienkowatej strefy pierścieniowej
 Armillaria tabescens (opieńka bezpierścieniowa) (=socialis) ediblered listGREJ
trzon zwężający się ku postawie;
w centrum kapelusza łuseczki;
owocniki w dużych, gęstych wiązkach, na drewnie
w gęstych, dużych wiązkach na martwym drewnie; gatunek ciepłolubny, w Polsce rzadki
 Armillaria ectypa (opieńka torfowiskowa) GREJ
trzon najszerszy u podstawy, zwężający się ku górze;
w centrum kapelusza włókienka
owocniki wyrastają pojedynczo lub w grupkach, naziemne, na torfowiskach, często w mchach Sphagnum; bardzo rzadka; w Polsce raczej nie znaleziona
Copyright © 2004-2014 by Marek Snowarski – formularz kontaktowy/contact form
wersja publikacji 26.06.2014.www · ostatnio zmieniana/last modified 24.01.2010 · została utworzona/was created 22.10.2004
Zalinkuj tę stronę kodem (przykładowy tekst linku dostosuj do swoich potrzeb):
<a href="http://www.grzyby.pl/gatunki/Armillaria.htm">opieńka - Armillaria - Grzyby Polski, Fungi of Poland grzyby.pl</a>