| Owocniki | Owocniki zazwyczaj duże, o trzonie masywnym, zgrubiałym pośrodku lub u postawy; jest on zwykle pokryty siateczką. Hymenofor rurkowy. Miąższ i rurki niektórych gatunków przebarwiają się po uszkodzeniu. Wysyp zarodników oliwkowobrązowawy. Zarodniki wrzecionowate, gładkie. Sporocarps usually big with massive stipe, often clavate. Stipe surface usually with reticulation. Hymenophore from tubes. Flesh and other parts of sporocarps at some species bruising blue. Spore print olive-brown. Spores fusiform, smooth. | |
| Występowanie | W Europie ok. 30(25) gatunków (w Polsce ok. 15). Wyrastają na ziemi. Tworzą związki mikoryzowe z drzewami szpilkowymi i liściastymi. In Europe ca. 30 species. Terrestrial. Mycorrhizal partners to conifers and hardwoods. | |
| WartośćImportance | Większość gatunków jadalna. Część gatunków jest gorzka w smaku lub niejadalna, trujące tylko na surowo lub niedogotowane. Borowik szatański (Boletus satanas) jest trujący w stanie surowym, ale wbrew obiegowej opinii bardzo rzadko występuje na terenie Polski, jedynie na glebach wapiennych, wymaga ciepłych stanowisk. Pod potoczną nazwą "szatana" jest zwykłe rozumiany goryczak żółciowy (Tylopilus felleus). Most species edible. Some of unpleasant taste (bitter) or inedible. Poisonous only when raw on not thoroughly cooked. Controversial Satan's Bolete (Boletus satanas) is poisonous only when raw, it very rarely appear on territory of Poland as it needs warm localites on limestone. | |
| Dla grzybiarzy | Borowiki to kapeluszowe grzyby rurkowe. Owocniki zwykle są duże, masywne, często z maczugowato rozszerzonym trzonem (szczególnie u młodych egzemplarzy). Powierzchnia trzonu zwykle pokryta jest siateczką lub ziarenkami. Owocnik w zależności od gatunku różnie zabarwiony, także w jaskrawych odcieniach czerwieni i żółci. Są wśród nich gatunki jadalne i niejadalne i trujące na surowo. Z punktu widzenia grzybiarzy dzielimy je na dwie grupy: prawdziwki i "kolorowe borowiki". Prawdziwek to potoczna nazwa obejmująca kilka gatunków borowików. Wszystkie one charakteryzują się brązowym kapeluszem, rurkami początkowo białymi, z wiekiem oliwkowożółtymi, trzon mają pokryty siateczką. Miąższ jest zwarty, biały i niezmienny. Kolorowe borowiki - bo część tych gatunków borowików ma pory dojrzałych owocników czerwone lub pomarańczowe, miąższ wielu sinieje albo barwa kapelusza nie jest brązowa jak u prawdziwków. | |
| Oznaczanie borowików |
Borowiki oznacza się praktycznie wyłącznie po cechach widocznych gołym okiem, nieraz subtelnych. Cechy mikroskopowe (z jednym wyjątkiem) nie mają znaczenia. Aby określić gatunek borowika potrzebne są następujące dane, które trzeba stwierdzić i zanotować już przy zbiorze owocników: Z cech wyglądu zewnętrznego: - obecność i barwa siateczki na powierzchni trzonu, ta może być bardzo delikatna i widoczna najlepiej lub wyłącznie w górze trzonu (w strefie bezpośrednio pod kapeluszem), łatwiej ją dostrzec u młodych owocników; tą cechą różnią się np. borowik ceglastopory (Boletus erythropus) (brak siateczki - powierzchnia trzonu z czerwonymi ziarenkami) i borowik ponury (Boletus luridus) (wyraźna gruba siateczka na powierzchni trzonu), - barwa porów - u młodych owocników i u starszych, bardziej reprezentatywna jest barwa porów dojrzałych owocników, u młodych z niemal zamkniętym kapeluszem może być nietypowa, Przy wykonywaniu dokumentacji fotograficznej nie wystarczy jedno zdjęcie. Potrzebne jest przynajmniej jedno precyzyjne zbliżenie, w możliwie dużej skali, górnej powierzchni trzonu. Oczywiście należy wykonać także zdjęcia pokroju, porów i przekroju przez owocnik. Po poprzecznym rozkrojeniu owocnika należy zanotować: - zmianę barwy miąższu na przekroju poprzecznym, miąższ może być niezmienny lub błękitniejący lub siniejący, reakcja barwna może być natychmiastowa, szybka lub powolna; intensywność barwy może może być duża lub może ona być blada; w różnych miejscach przekroju poprzecznego (podstawa trzonu, miąższ w kapeluszu) może być różny przebieg zmiany barwy, - barwę rurek na przekroju, ta może być odmienna od barwy porów (tj. obserwowanych "od spodu kapelusza"), Trzeba jeszcze wykonać próbę smakową miąższu który może być łagodny o przyjemnym smaku lub cierpki albo gorzki (u borowika korzeniastego (Boletus radicans)). Barwa kapelusza jest cechą pomocniczą jest jednak dość zmienna w zależności od wieku owocników i oddziaływania czynników pogodowych. Dlatego najlepiej mieć większą liczbę owocników, także na fotografii. Przy klasyfikacji owocników, należy mieć na uwadze, że wiele rzadkich gatunków występuje razem na tym samym terenie lub nawet w tym samym miejscu. Należy też określić zapach owocnika, jest to cecha pomocnicza, bez większej wartości diagnostycznej. Pomocne są też informacje siedliskowe. Na glebach wytworzony z wapienia lub o dużej zawartości wapnia (niektóre gliny i utwory pylaste) rośnie kilka rzadkich i przez to ciekawych gatunków tzw. kolorowych borowików. Ważną wskazówką diagnostyczną są: występowanie na wapieniu, w miejscach wybitnie ciepłych (południowe skłony), gatunki drzew w otoczeniu - borowiki to grzyby mikoryzowe, część z w miarę ścisłym przywiązaniem do konkretnych drzewiastych partnerów mikoryzowych. Dokumentacja fotograficzna musi obejmować przynajmniej 3 fotografie dla każdego z owocników (najlepiej gdy są one w różnym wieku), osobne fotografie muszą obejmować zbliżenie powierzchni trzonu (można zrobić z różnych stron) przynajmniej w górnej części trzonu oraz przekrój owocnika (z podaniem czasu po przekrojeniu). Lepiej zfotografować więcej egzemplarzy niż mniej, bo pytania często rodzą się dopiero przy analizowaniu fotografii. |
| gatunek | cechy charakterystyczne | siedlisko, występowanie |
| 1. Pory początkowo białawe, potem żółte, dojrzałe oliwkowożółte. Sekcja: Boletus | ||
| 1.1. Kapelusz ciemno czerwono-brązowy do czarnobrązowego i prawie czarnego. | ||
Boletus aereus (b. ciemnobrązowy)     k. ciemny, czarno- do czekoladowo-brązowego; t. brązowy Pełna lista (9) linków zewnętrznych, w tym miejscu, dostępna w wersji profesjonalnej Full list of (9) external links list available in this place in professional version | pod dębami i kasztanowcem jadalnym | |
 | Boletus pinophilus (borowik sosnowy) (=pinicola) k. ciemno czerwono-brązowy, zamszowaty lub nagi; t. jaśniej czerwonobrązowy, z czerwonobrązową siateczką | lasy iglaste; zwłaszcza pod sosnami |
| 1.2. Kapelusz jasno-kremowy, kremowobrązowy do jasno-czerwono-brązowego lub orzechowo-brązowego. | ||
 czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus edulis (borowik szlachetny) k. jasno do ciemnobrązowego, młody nieco lepki, gładki; t. biały do jasno-brązowego z białą siateczką w górnej połowie | lasy iglaste i liściaste pospolity od początku lata |
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus reticulatus (borowik usiatkowany) (=aestivalis) k. b. jasny, kremowy do orzechowo brązowego; delikatnie zamszowaty; t. biały do brązowawego z jaśniejszą siateczką sięgającą do połowy lub podstawy | lasy liściaste rzadki od maja, czerwca do jesieni |
| Boletus betulicola (b. brzozowy) k. bardzo jasny białawy, ochrowy, t. jasny | pod brzozami | |
| Boletus carpinaceus (b. grabowy) k. szarawy, t. brązowy | pod grabami | |
| 2. Pory czerwone, pomarańczowe, pomarańczowożółte. Sekcja: Luridi | ||
| 2.1. Trzon z wyraźną siateczką. | ||
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus luridus (borowik ponury)    k. żółtopomarańczowy do brunatnooliwkowego; m. słabo niebieszczeje; gruba, czerwonożółta, siateczka na t. | lasy liściaste i iglaste, parki częsty |
 | Boletus satanas (borowik szatański)  k. jasnoszary, oliwkowoszary; t. w górze żółty, ku podstawie karminowo-czerwony; w górze żółtawo-czerwonawa siateczka; m. białawy, słabo błękitniejący; pory początkowo żółte, z wiekiem czerwone | w lasach dębowych i bukowych na wapieniu ciepłolubny; w Polsce na kilku stanowiskach |
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus rhodopurpureus (borowik rudopurpurowy) (=Boletus purpureus ss. auct.)   pory od początku krwisto-czerwone; cały owocnik przy dotyku intesnywnie siniejący; trzon czerwony z czerwoną siateczką; m. żółty, intensywnie siniejący; kapelusz winnoczerwony, bordo, purpurowy; pory bardzo szybko krwistoczerwone | w lasach dębowych i bukowych na wapieniu ciepłolubny |
 | Boletus rhodoxanthus (borowik purpurowy)  podobny jak u B. satanas kapelusz początkowo białawy, potem od brzegu różowy; miąższ u młodych złotożółty; błękitnieje w kapeluszu, w trzonie praktycznie niezmienny | w lasach dębowych i bukowych na glebach obojętnych lub wapiennych |
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus legaliae (borowik LeGalovej) (=splendidus ssp. splendidus)  podobny do B. satanas, kapelusz szary, potem do brzegu czerwonaworóżowy; trz. różowoczerwony z grubą siateczką tej samej barwy; m. zielonkawożółty, błękitniejący w trzonie i w kapeluszu; zapach przyjemny | w lasach dębowych i bukowych |
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus rubrosanguineus  kapelusz szary, potem różowoczerwony; miąższ jednakowo niebieszczeje w trzonie i w kapeluszu; trzon różowoczerwony z grubą siateczką tego koloru | pod drzewami iglastymi, nie na wapieniu |
| 2.2. Trzon bez siateczki o powierzchni nagiej, drobnokosmkowej lub łuseczkowatej. | ||
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus erythropus (borowik ceglastopory)  k. ciemnobrązowy, zamszowy; miąższ szybko i intensywnie sinieje | lasy iglaste i liściaste dość częsty od późnej wiosny |
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus queletii (borowik gładkotrzonowy [borowik Queleta]) k. brązowy do oliwkowego lub pomarańczowoczerwonego; m. słabo siniejący | lasy liściaste |
| 3. Pory od początku żółte. | ||
| 3.1. Trzon dość cienki i zwykle zwężający się ku podstawie. | ||
 | Boletus pulverulentus (borowik klinowotrzonowy [borowik omglony])   przypomina pokrojem i wielkością porów podgrzybka; wszystkie części owocnika momentalnie sinieją i czernieją; k. zmiennej barwy, zwykle ciemno-kasztanowobrązowy, miedzianobrązowy; t. w górnej części żółty, ku podstawie czerwonawobrązowy | lasy liściaste i iglaste, na glebach piaszczystych, kwaśnych niezbyt częsty od lata do jesieni |
| 3.2. Trzon grubszy i zwykle z rozszerzoną podstawą | ||
| 3.2.1. Trzon bez siateczki; w lasach liściastych | ||
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus luridiformis var. discolor (borowik ceglastopory odmiana żonkilowa [borowik żonkilowy]) (=junquilleus, luridiformis var. junquilleus, erythropus var. discolor) miąższ cytrynowożółty, u podstawy trzonu winnoczerwony, silnie siniejący; k. żółtkowożółty; jest to forma borowik ceglastopory (Boletus erythropus) bez czerwonego barwnika | |
| 3.2.1.1 Trzon bez siateczki; w lasach liściastych | ||
| Boletus fragrans (borowik kruchy) k. brązowy; miąższ lekko niebieszczejący | ||
| -- kapelusz jaśniejszy, ochrowobrązowy; miąższ niezmienny | ||
| Boletus impolitus (borowik płowy) powierzchnia kapelusza równa; skórka kapelusza z wydłużonymi komórkami - typu trichderma | ||
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus depilatus powierzchnia kapelusza dołkowana, bruzdowana; skóka kapelusza z kulistymi komórkami (typu hymeniform) | |
| 3.2.2. Trzon z siateczką. Siateczka może być delikatna, wtedy widoczna przynajmniej w górnej części. | ||
| 3.2.2.1. Smak miąższu gorzki | ||
 | Boletus calopus (borowik żółtopory [borowik grubotrzonowy])  t. czerwony z czerwoną lub białą siateczką; k. szary do szaro- lub ochrowobrązowego. | na ubogich, piaszczystych i suchych glebach w lasach liściastych i iglastych |
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus radicans (borowik korzeniasty)    żółte rurki, taki też trzon; kapelusz jasny szary do szarobrązowego; miąższ silnie siniejący i mniej lub bardziej wyraźnie gorzki | pod bukami i dębami na glebach wapiennych lub obojętnych rzadki |
| 3.2.2.2. Smak miąższu łagodny | ||
| 3.2.2.2.1. Kapelusz różowy lub czerwony | ||
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus regius (borowik królewski) (=Boletus appendiculatus ssp. regius) t. cytrynowożółty; rurki złotożółte; miąższ nie błękitnieje | w lasach liściatych, pod bukami i dębami; rzadki |
| 3.2.2.2.2. Kapelusz nie jest różowy lub czerwony | ||
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus appendiculatus (borowik żółtobrązowy [borowik przyczepkowy]) t. cytrynowy do chromowożółtego bez akcentów czerwonych; rurki złotożółte; miąższ nieco błękitniejący; t. zwykle korzeniasto zakończony | lasy liściaste i mieszane |
czy możesz wyobrazić sobie jak wygląda ta strona z fotografią w tym miejscu in Full Version you will see iconic photo of this taxon | Boletus subappendiculatus (borowik górski) forma borowika żółtobrązowego (Boletus appendiculatus) rosnąca pod jodłami i świerkami i mająca niezmienny, niebłękitniejący miąższ | |
| Boletus fechtneri (borowik złotobrązowy blednący [borowik blednący]) (=Boletus appendiculatus ssp. pallescens) forma borowika żółtobrązowego (Boletus appendiculatus) którego młode owocniki mają różowo-karminowy odcień dolnej części trzonu a kapelusz jest jasny srebrzystoszary, z wiekiem ciemniejący; miejsca uciśnięte brązowieją; miąższ żółty, +-siniejący | gleby wapienne, pod bukami | |