"grzyb" to owocnik

Grzyby to ani rośliny, ani zwierzęta. To osobny świat żywych istot.

Jeśli przyrównać grzybnię do drzewa, to "grzyb" który wyrasta na powierzchni, byłby jej owocem a zarodniki nasionami.

Zasadnicza część grzyba to grzybnia. Zwykle jest ukryta w podłożu (glebie, drewnie itp.). Tworzy ją niewidoczna gołym okiem pajęczynowata sieć silnie wydłużonych komórek - strzępek. Grzybnia może, w zależności od gatunku, oplatać cząsteczki gleby i korzenie roślin lub bytować wewnątrz roślin, zwierząt, innych grzybów lub ich szczątków. Czasami można jednak zobaczyć grzybnię, gdy jej strzępki skupiają się w większe twory. Takim tworem jest to co potocznie nazywamy grzybem. A ściśle rzecz biorąc są to owocniki - zbitki grzybni służące rozmnażaniu - tworzeniu zarodników ("grzybowych nasionek"). Owocniki to tylko część całego organizmu. Masa grzybni pojedynczego osobnika grzyba może znacznie znacznie przekraczać kilka kilogramów.

grzyby kapeluszowe i inne

Gyromitra esculenta (piestrzenica kasztanowata)
piestrzenica kasztanowata (Gyromitra esculenta) · niebezpiecznie trujący grzyb wiosenny
Bogactwo kształtów owocników grzybów jest ogromna. Jednak niemal wszystkie zbierane do jedzenia grzyby mają "klasyczną formę" - zbudowane są z trzonu (potocznie nieszczęśliwie zwanego korzeniem) i osadzonego na nim kapelusza. Określa się je mianem grzybów kapeluszowych.

space

co jest pod kapeluszem?

Sarcodon imbricatus (sarniak świerkowy)
sarniak świerkowy (Sarcodon imbricatus) · a pod spodem kapelusza kolczasty hymenofor
Za pomocą zarodników grzyby rozmnażają się i rozprzestrzeniają się. Zarodniki są mikroskopijne, niewidoczne gołym okiem, z łatwością unoszą się w powietrzu, przebywając setki i tysiące kilometrów.
Hydnum rufescens (kolczak rudawy)
kolczak rudawy (Hydnum rufescens) · kolczasty hymenofor (fragment)
Grzybiarz dla własnego dobra musi wyrobić w sobie nawyk zaglądania pod spód kapelusza. Najczęściej zobaczy tam otworki-pory - końce rurek (w tej grupie nie ma w Polsce grzybów silnie trujących) lub blaszki (a w tej grupie jest kilka gatunków silnie lub śmiertelnie trujących)!

space

Dla porządku dodajmy, że u wspomnianych wyżej smardzy i u piestrzenicy, hymenofor znajduje się na pofałdowanej powierzchni główki, zaś u purchawek zamknięty jest we wnętrzu owocnika.

grzyby rurkowe

Boletus edulis (borowik szlachetny)
borowik szlachetny (Boletus edulis) · pory to zakończenia rurek hymenoforu
Boletus edulis (borowik szlachetny)
przekrój poprzeczny przez kapelusz - teraz widać rurki
Jeśli pod spodem są otworki większe lub całkiem drobne, okrągłe, wydłużone lub kanciaste, świadczy to o tym, że mamy do czynienia z hymenoforem rurkowym. Dlaczego rurkowy? Bo patrząc od spodu widzimy tylko zakończenia rurek. Że są to rurki, to widać dopiero na poprzecznym przekroju kapelusza.

space

Często grzybiarze nazywają gąbką to co znajduje się pod kapeluszem grzybów rurkowych. W istocie rzeczy nie ma to struktury gąbki. Przypomina ją nieco jedynie swoją konsystencją - do pewnego stopnia elastyczną podatnością na ucisk i chłonnością.

space

grzyby blaszkowe

Macrolepiota procera (czubajka kania)
czubajka kania (Macrolepiota procera) · spód kapelusza z blaszkami; na trzonie ruchomy pierścień
Agaricus fuscofibrillosus
przekrój poprzeczny pieczarki; na trzonie zwieszony pierścień, brak pochwy; blaszki zabarwione przez dojrzewające zarodniki
Grzyby blaszkowe mają hymenofor w formie blaszek rozchodzących się promieniście, od trzonu do brzegu kapelusza. Blaszki są zwykle stosunkowo cienkie i szerokie. Trochę tak jak w rybim skrzelu, chodzi tu o uzyskanie największej powierzchni - u ryb dla wymiany gazowej, u grzybów dla tworzenia i rozsiewania zarodników.

space

Pewną pułapką w oznaczaniu gatunków jest to, że cechy dla nas odruchowo pierwszorzędne, jak barwa i kształt owocników, w oznaczaniu mają drugorzędne znaczenie, bo u tego samego gatunku znacznie zmieniają się w czasie rozwoju i w zależności od warunków pogodowych. Istotne są natomiast elementy budowy owocników mniej oczywiste dla laika. W takim razie podstawą w oznaczaniu, jest doświadczenie tworzone przez świadome opatrzenie się ze zmiennością danego gatunku. Przy staraniu i systematyczności łatwość oznaczania przychodzi z czasem. Ludzie też inaczej wyglądają w wieku 7, 17 czy 70 lat a ich rozpoznajemy :)

space

osłony, pierścień, pochwa

Białe kropki na kapeluszu muchomora czerwonego (Amanita muscaria) to też resztki osłony całkowitej - która u tego gatunku jest grubsza, o jakby serowatej konsystencji. Przy rozciąganiu przez rosnący kapelusz rozrywa się na małe łatki, dość silnie przywarte do jego powierzchni. Większa część osłony pozostaje na kapeluszu - pochwa u nasady trzonu muchomora czerwonego jest szczątkowa.
W czasie wzrostu owocniki grzybów kapeluszowych są osłonięte dwoma rodzajami osłony. U wielu gatunków jest ona tak cienka i skąpa, że nawet u bardzo młodych owocników nie zostanie dostrzeżona. Jeśli jest grubsza, to widać jej resztki w postaci włókienek, pajęczynowatej zasnówki na powierzchni, a zwłaszcza brzegu kapelusza i czasem w postaci pierścieniowej strefy w górnej częścią trzonu. Osłona może być także ześluzowaciała.

space

Teraz wyobraźmy to sobie w ruchu. Owocnik rośnie, powiększa się, rozciąga osłony i w pewnym momencie je rozrywa. Co się dzieje z rozerwanymi resztkami osłony? To zależy od jej struktury, grubości, zwartości, trwałości, przyczepności do kapelusza lub trzonu.

space

osłony c.d.

Muchomor zielonawy ma silną osłonę całkowitą. Zwykle jest w górze rozerwana przez rozwijający się kapelusz i jeśli coś pozostaje z niej na kapeluszu, to są to stosunkowo duże płaty, szybko odpadające, zmywane przez deszcz, zwiewane, niszczejące. Zasadnicza część osłony całkowitej pozostaje u nasady trzonu w postaci wyraźnej, obejmującej ją pochwy.

space

Zauważ! - im starszy owocnik (lub gwałtowniejsza pogoda) tym mniej wyraźne są resztki osłony (pierścień, pochwa, łatki ...), aż do zupełnego ich zaniku.

space

Do tej pory wszystko było proste, bo przedstawione w dużym uproszczeniu. Ale ... u większości gatunków osłony nie ma wcale albo jest ona szczątkowa, dostrzegalna tylko u bardzo młodych owocników. U częściej zbieranych gatunków grzybów rurkowych jedynie niektóre maślaki mają wyraźny pierścień na trzonie – jest to pozostałość osłony częściowej.

space

barwa wysypu zarodników

wysyp zarodników
zwykle wysyp wygląda jak "pieczątka z blaszek" charakterystycznej dla danego rodzaju grzybów barwy
O ile zarodniki nie są widoczne gołym okiem, to ich masę, w formie delikatnego proszku, możemy z łatwością obserwować. Wystarczy położyć blaszkami w dół, na kartce papieru, odcięty kapelusz dojrzałego owocnika. Umieścić w miejscu bez przeciągu np. w szafce na talerzu. Po upływie kilku godzin zbierze się pod nim warstwa zarodników - tzw. wysyp zarodników. Jej barwa jest ważną cechą diagnostyczną.

space

Czasem trudno wymyślić dobitniejszą różnicę! Muchomory mają biały wysyp zarodników - a pieczarki ciemny, czekoladowobrązowy. U opieniek wysyp jest biały - często widoczny nawet w lesie, na obsypanych zarodnikami kapeluszach leżących niżej w wiązce i w najbliższym otoczeniu. U licznych opieńkopodobnych wiązkowych grzybów nadrzewnych wysyp zarodników jest rdzawobrązowy.

space

Wykonanie wysypu grzybów ma duży walor edukacyjny dla dzieci. Niech zrobią wysypy różnych gatunków. Doświadczą jak w "magiczny" sposób niewidzialne zarodniki można nakłonić do ukazania swojej cechy.

opisy gatunków

Na stronach atlasu, przy gatunkach, znajdują się ich opisy, tzw. diagnozy gatunku, czyli opisy zawierające przede wszystkim informacje o charakterystycznych cechach danego gatunku, szczególnie odróżniających go od innych podobnych z tego samego rodzaju (w tym rozumieniu rodzaj to kategoria systematyczna grupująca podobne gatunki) lub innych a też podobnych.

Obok kilka praktycznych uwag na co zwracać uwagę oglądając owocnik w celu porównania go z opisem.

Blaszki

U większości gatunków grzybów wielkoowocnikowych prezentowanych w przewodniku hymenofor ma postać blaszek. Cechy z nimi związane są szczególnie ważne przy oznaczaniu gatunków. Blaszki często zmieniają barwę w trakcie dojrzewania. Np. u pieczarek z początku są białe, potem różowe, w końcu szarobrązowe lub ciemnobrązowe – tak jak barwa pokrywających ich powierzchnię zarodników. Ostrze blaszki może być inaczej zabarwione niż jej powierzchnia. W zależności od odległości pomiędzy sąsiednimi blaszkami mówi się o gęstych lub rzadkich blaszkach, W zależności od grubości pojedynczej blaszki mówi się o grubych lub cienkich blaszkach. W zależności od długości blaszki, od jej podstawy do ostrza, mówi się o szerokich lub wąskich blaszkach.

space

Blaszki mogą być przyrośnięte do trzonu jedynie częściowo – są mniej lub bardziej wykrojone przy trzonie, mogą być przyrośnięte całkowicie – prosto przyrośnięte, wreszcie mogą częściowo schodzić po trzonie – są to blaszki zbiegające na trzon.

Barwa owocników

Barwa owocników jest ważną cechą przy oznaczaniu gatunku. Jednak trzeba mieć świadomość jak bardzo jest zmienna w zależności od wieku i warunków atmosferycznych w jakich rósł owocnik. Zwłaszcza u tych gatunków, których barwa zależy od proporcji kilku barwników rozpuszczalnych w wodzie (np. liczne gołąbki), wypadkowa barwa może być diametralnie różna (np. żółta, fioletowa lub zielona) w zależności od opadów lub występowania rosy. Generalną zasadą jest, że z wiekiem barwy owocnika stają się mniej jaskrawe, płowieją. Jest szczególna grupa gatunków, o higrofanicznych kapeluszach, u których barwa kapelusza diametralnie zmienia się w zależności od stopnia uwilgotnienia tkanek – np. z brązowej na jasnokremową przy wysychaniu.

space

Na odbiór barwy wpływa też faktura powierzchni kapelusza. Jeśli jest gładka bądź śluzowata będzie w specyficzny sposób lśniła. Drobno włókienkowata może jedwabiście lśnić. Aksamitna będzie matowa. Wreszcie może być nierówna, mniej lub bardziej grubo kosmkowata lub łuseczkowata.

space