borowik szlachetny

siateczka w górze trzonu

pory młodszego i dojrzałego egzemplarza

Kapelusz brązowy i z wiekiem do ciemnobrązowego, czerwonobrązowego, brzeg kapelusza może być jaśniejszy, podobnie owocniki przykryte ściółką mogą być bardzo jasne; (60)80 - 200(250) mm średnicy, najpierw półkulisty, potem wypukły, u starych egzemplarzy poduszkowato rozpostarty; powierzchnia gładka lub pomarszczona; przy wilgotnej pogodzie nieco lepka.

Pileus young light brown, in age to dark brown, reddish-brown, paler at the margin, young specimens covered with leaves litter are often whitish; (60)80 - 200(250) mm broad, young hemispheric, then convex to broadly convex; surface smooth to wrinkled; subviscid during wet weather.

dojrzałe pory w zbliżeniu

Pory początkowo białawe, potem żółte do oliwkowozielonych; dość drobne, okrągławe z wiekiem kanciaste; uciśnięte nie przebarwiają się. Rurki takiej samej barwy, dość długie (8-30 mm); łatwo oddzielają się od kapelusza; przy trzonie zatokowato wycięte.

Trzon białawy do jasnobrązowego, dolna część jaśniejsza, w górnej części lub na całej długości trzonu mniej lub bardziej wyraźna biaława lub jasnobrązowa siateczka; 40-200 x 20-60(100) mm, mniej lub bardziej rozszerzony u podstawy.

Miąższ młody biały i zwarty, u starszych egzemplarzy gąbczasty; pod skórką zabarwiony na brązowo (czerwonobrązowawo); niezmienny; zapach przyjemny; smak łagodny, przyjemny (orzechowy); zapach suszu charakterystyczny, intensywny, przyjemny.

Pores young whitish, small, round, in age angulate; in age yellow to green-yellow, dingy-olive-yellow. Tubes the same colour, quite long, 8-30 mm; easily separable from contex; adnaxed.

Stipe whitish to light brown, paler at the base; with more or less distinct whitish or lightbrown reticule especially at the apex; 40-200 x 20-60(100) mm, thick, more or less clavate.

Flesh white, young firm, in age spongy; under cuticle reddish-brown; unchanging; smell pleasant, when dried intensive; taste mild, nutty.

Tylopilus felleus

Grzybiarze potoczną nazwę szatan odnoszą zazwyczaj do goryczaka żółciowego (Tylopilus felleus). Zwłaszcza młode goryczaki, o jeszcze białych rurkach, mogą być łudząco podobne do prawdziwków lub podgrzybka brunatnego. Pory dojrzałych goryczaków są jasnoróżowe. Miąższ goryczaka ma ekstremalnie gorzki smak, trzon ma wyraźną ciemną siateczkę o dużych oczkach, skórka kapelusza jest wyraźnie matowa, zamszowata. Próba smakowa jest niezawodnym sposobem odróżnienia goryczaka od prawdzików czy podgrzybków. Gorzki smak nie zanika podczas suszenia lub gotowania - już jeden egzemplarz goryczaka całkowicie psuje smak całej potrawy.

O ile w praktyce nazwa szatan odnosi się do goryczaka żółciowego, to w intencjach często odnoszona jest do borowika szatańskiego (Boletus satanas) lub szerzej do wszystkich dziwnych "kolorowych borowików".

Zobacz też:

• artykuł o "szatanach" w Atlasie Grzybiarza
• o zamieszaniu wprowadzanym przez mieszanie nazw potocznych i naukowych

B. pinophilus

Prawdziwek wykazuje dużą zmienność w barwie kapelusza i wykształceniu siateczki na trzonie. Te cechy oraz siedlisko są podstawą do wyróżniania podgatunków - są one też ujmowane jako samodzielne gatunki. Nie ma między nimi istotnych różnic w budowie mikroskopowej.

Gatunek borowik szlachetny (Boletus edulis) w najwęższym ujęciu obejmuje egzemplarze o orzechowo-brązowym, rzadziej ciemniejszym kapeluszu o gładkiej, niezamszowej powierzchni, wyrastaja w lasach iglastych i liściastych, na niżu i w górach.

Borowik sosnowy (Boletus pinophilus) wyrasta pod sosnami (Pinus) i ma ciemny, ciemnobrązowy, czerwonobrązowy, czarnobrązowy kapelusz.

B. reticulatus

Borowik usiatkowany (Boletus reticulatus) (=B. aestivalis) ma w dotyku zamszową powierzchnię kapelusza, z wiekiem (zwłaszcza podczas suchej pogody) mniej lub bardziej spękaną; wyrasta pod bukami, owocniki pojawiają wcześnie, od początku lata; siateczka na trzonie jest wyraźniejsza i sięga podstawy trzonu - nie jest to jednak dobra cecha diagnostyczna.

Borowik ciemnobrązowy (Boletus aereus) - wyrasta pod dębami i kasztanowcami, ma kapelusz ciemnobrązowy, czarniawobrązowy i brązowy trzon, jest ciepłolubny, w Polsce bardzo trudny do znalezienia.

Dość zagadkowymi gatunkami (mało kto je widział) są dwa kolejne "prawdziwkowe" gatunki: borowik grabowy (Boletus carpinaceus) wyrasta pod grabami, kapelusz szary, trzon ciemnobrązowy i borowik brzozowy (Boletus betulicola) który wyrasta pod brzozami, kapelusz i trzon jest białawy do bladoochrowego, siateczka jedynie w górze trzonu.

Bardzo rzadki w Europie borowik brązowofioletowy (Boletus separans) jest gatunkiem północnoamerykańskim, kapelusz brązowy, za młodu z odcieniem purpurowym albo fioletowym, wyrasta w kwaśnych buczynach, pod dębami i kasztanowcami, najbardziej charakterystyczna jest żółte (nie żółtooliwkowe) zabarwienie dojrzałych porów, liliowoczerwony odcień powierzchni trzonu i zmiana barwy na sinozieloną pod wpływem amoniaku.

At a first look could be mistaken with Tylopilus felleus, which when young got white pores, then becoming pinkish; flesh is very bitter; stipe with distinct dark reticule; pileus surface dull, suede-like.
King Bolete, Cep, Porcini (Boletus edulis) is very variable, there are many similar varieties treated often as distinct species:
King Bolete, Cep, Porcini (Boletus edulis) sensu stricto is described above, it has light to brown, reddish brown pileus wiht smooth, not suedelike surface; grows in coniferous and hardwood forests.
Boletus pinophilus is associated with pine; has dark, dark brown, red-brown, blackish-brown pileus.
Boletus reticulatus (=Boletus aestivalis) has finelly tomentose surface, in age more or less cracked; is associated with beech trees; fruits starting from early summer; net more distinct, up to the stipe base - but this character is of low diagnostic variable.
Boletus aereus is associated with oak and horse chestnut; has brown stipe and darkbrown to blackish-brown pileus; grows in warm locations.
Boletus carpinaceus is associated with hornbeam.
Boletus betulicola is associated with birch trees, has whitish to pale ocher cap and stipe with reticulation in upper side.
Boletus separans is North America speciek, has dark cap with purple to violet tint at margin when inmature; grows in acid beech forest, under oaks or horse chestnut; most distinct characters are: lilac-red colour of steam surface and its blue-green reaction with amonia.