Prawdziwek to potocznie nazwa obejmująca kilka gatunków borowików. Wszystkie one charakteryzują się brązowym kapeluszem, rurkami początkowo białymi, z wiekiem oliwkowożółtymi. Miąższ jest zwarty, biały i niezmienny - pozostaje jasny zarówno na cięciu, w miejscu uciśnięcia, jak i w procesie przetwarzanie - suszenia, gotowania, marynowania. Prawdziwki są cenione w kuchni z uwagi na charakterystyczny, przyjemny aromat i smak jaki posiadają, zwłaszcza gdy zachowane są w formie suszu.
borowik szlachetny (Boletus edulis)
 siateczka w górze trzonu |
 miąższ kapelusza i rurki w przekroju |
Bardzo dobry grzyb jadalny. Powszechnie zbierany, smaczny i wysoko ceniony z uwagi na silny, przyjemny, charakterystyczny aromat i zwarty miąższ który nie czernieje podczas przetwarzania. Zwykle przechowywany w postaci suszu. Suszone prawdziwki dodane do potraw nadają im niepowtarzalny, przyjemny smak i zapach.
Kapelusz do 25 cm średnicy; zmiennej barwy, okryty ściółką może być nawet białawy, zwykle jednak brązowy do ciemnobrązowego z ciepłymi czerwonobrązowymi tonami. Kształt kapelusza najpierw półkulisty, z wiekiem wypukły; powierzchnia przy wilgotnej pogodzie i u młodych owocników nieco lepka, w dotyku nie jest zamszowa. Pory i rurki początkowo białawe, w miarę dojrzewania żółte i następnie oliwkowozielone; uciśnięte nie przebarwiają się. Trzon mniej lub bardziej maczugowato rozszerzony u podstawy, białawy do jasnobrązowego, dolna część jaśniejsza; mniej lub bardziej wyraźna biaława siateczka jest lepiej dostrzegalna w jego górnej części. Miąższ biały i zwarty; na cięciu niezmienny; zapach niezbyt silny, przyjemny; smak łagodny, przyjemny, orzechowy. Zapach suszu intensywny, charakterystyczny, przyjemny. Prawdziwek to król grzybów jadalnych. Swoją pozycję zawdzięcza wspaniałemu aromatowi - jaki posiada po wysuszeniu. Swój charakterystyczny i przyjemny aromat nadaje potrawom - stąd używany jest jako przyprawa lub główny składnika sosów i zupy grzybowej. Ma też duże walory "towarowe" - owocniki są duże, o zwartym i ciężkim miąższu. Miąższ jest niezmienny przy przetwarzaniu, pozostaje biały - co jest korzystnie postrzegane przez konsumentów. Przy tym jest pospolity - więc względnie łatwy do znalezienia.
szatan czyli goryczak żółciowy |
goryczakiem żółciowym (Tylopilus felleus) - zwłaszcza z jego młodymi egzemplarzami o jeszcze białych porach. Dojrzałe pory goryczaka mają barwę jasnoróżową. Młode egzemplarze goryczaka, które mają jeszcze białe pory, najłatwiej odróżnić po trzonie z silną ciemną siateczką o dużych oczkach; skórka kapelusza goryczaka jest wyraźnie matowa, zamszowa w dotyku. Niezawodna jest też próba smakowa, chyba że jest się rzadkim przypadkiem osoby nie odczuwającej gorzkiego smaku. Miąższ goryczaka ma silny gorzki smak, który nie zanika przy suszeniu lub gotowaniu i psuje smak całej potrawy. Goryczak żółciowy nie jest grzybem trującym, pomyłka nie jest więc groźna dla życia, jednak całkowicie psuje smak potrawy.
· artykuł o szatanie-goryczaku
· borowik szlachetny (Boletus edulis) [strona z Pełnej Wersji]
· goryczak żółciowy (Tylopilus felleus) [strona z Pełnej Wersji]
Nazwa prawdziwek jest używana w języku potocznym dla kilku pokrewnych gatunków borowików.
borowik sosnowy (Boletus pinophilus)
Gatunek ten jest zwykle ujmowany tylko w randze odmiany borowika szlachetnego. Wyrasta pod sosnami i ma kapelusz ciemniejszy od borowika szlachetnego, o zasadniczej barwie ciemnobrązowej w ciepłych czerwonobrązowych tonach.
borowik ciemnobrązowy (Boletus aereus)
To gatunek wybitnie ciepłolubnym, w Polsce bardzo trudny do znalezienia. Kapelusz jest ciemnobrązowy.
borowik usiatkowany (Boletus reticulatus)
Odróżnia się od borowika szlachetnego aksamitną w dotyku powierzchnią kapelusza i tym, że pojawia się wcześniej niż borowik szlachetny (Boletus edulis) bo już w maju lub w czerwcu.
Jest rzadszy od borowika szlachetnego. Z uwagi na to, że pojawia się wcześnie, znany jest jako „wiosenny prawdziwek”, spotyka się go także latem i jesienią. Szukać należy w ciepłych lasach liściastych, zwłaszcza pod dębami i bukami, unika gleb wapiennych.
Borowik usiatkowany jest równie dobrym grzybem jadalnym jak borowik szlachetny. Susz ma taki sam przyjemny aromat a miąższ nie ciemnieje podczas przetwarzania.
Kapelusz o średnicy od 6 do 30 cm; jasnobrązowy, ochrowobrązowy. Kształt kapelusza najpierw półkulisty, potem wypukły, u starych egzemplarzy poduszkowato rozpostarty. Cechą charakterystyczną jest matowa powierzchnia kapelusza, w dotyku delikatnie zamszowa; przy wilgotnej pogodzie może być nieco lepka, a w czasie suszy łatwo pęka na poletka.
Pory początkowo białawe, potem żółte do oliwkowozielonych; uciśnięte nie przebarwiają się. Rurki takiej samej barwy.
Trzon bladoszary do jasnobrązowego z jaśniejszą, białą, brązowiejącą, siateczką pokrywającą cały lub przynajmniej górną połowę trzonu. Kształt trzonu początkowo maczugowaty, z wiekiem do cylindrycznego.
Miąższ młody biały i zwarty, u starszych egzemplarzy bardziej gąbczasty niż u borowika szlachetnego. Bezpośrednio pod skórką zabarwiony na czerwonobrązowo; niezmienny.
Zapach miąższu przyjemny; smak łagodny, przyjemny, jakby orzechowy. Zapach suszu charakterystyczny, intensywny, przyjemny.
 pory dojrzałego goryczaka żółciowego są różowe |
goryczakiem żółciowym (Tylopilus felleus), potocznie zwanym szatanem. Pory młodych egzemplarzy u obu gatunków są białe, różnicują się dopiero w czasie dojrzewania. Pory dojrzałych owocników goryczaka są różowo zabarwione. Pory dojrzałego borowika usiatkowanego są żółte do oliwkowozielonych. Miąższ goryczaka jest intensywnie gorzki.
· artykuł o szatanie-goryczaku
· borowik usiatkowany (Boletus reticulatus) [strona z Pełnej Wersji]
· goryczak żółciowy (Tylopilus felleus) [strona z Pełnej Wersji]