Szatan - goryczak

---

"Szatan", z uwagi na duże zamieszanie i kontrowersje jakie powoduje, wymaga szczególnego omówienia.Mianem szatana odnosi się w zależności od regionu Polski i osoby, która tego określenia używa, do licznej grupy gatunków grzybów „borowikopodobnych”. Ich wspólnym mianownikiem jest zwykle odstępstwo do cech typowych dla prawdziwka - zwykle jest to odstraszająca barwa owocnika lub miąższu, czasem gorzki smak.

Najczęściej potoczna nazwa szatan odnoszona jest przez grzybiarzy do goryczaka żółciowego (Tylopilus felleus). Tak przynajmniej wychodzi z praktyki. W intencji mówiącego może być jednak odnoszona do poniekąd mitycznego w realiach Polski borowika szatańskiego (Boletus satanas). Nazywam go mitycznym, bo jest to gatunek ciepłolubny, w dodatku związany wyłącznie z wapieniem. I ciepła i wapienia w Polsce nie ma w obfitości. Dlatego dopiero w ostatnich latach znaleziono dwa niewątpliwe stanowiska tego gatunku - jedno na wapiennym wzgórzu pogórza Sudeckiego, drugie w okolicach Krakowa. Prawdopodobnie w przyszłości zostanie odkrytych kilka kolejnych, na dużą ich liczbę nie ma jednak co liczyć.

Szczególne nieporozumienie narosło wokół nazwy i toksyczności borowika szatańskiego. W rozumieniu naukowym miano borowik szatański jest ściśle związane z gatunkiem o łacińskiej nazwie Boletus satanas. Wbrew swojemu mitowi Boletus satanas nie jest silnie trujący, wręcz przeciwnie – ugotowany może być bez szkody zjedzony, charakteryzuje się jednak odpychającym zapachem i smakiem (nie dla wszystkich jak wskazuje życie - o czym więcej w kolejnym rozdziale).

W potocznej mowie mianem borowika szatańskiego są też określane liczne gatunki tzw. „kolorowych borowików” tj. takich, które działają odstraszająco na grzybierzy swoimi czerwono zabarwionymi porami lub trzonem, czasem także czerwoną, żółtą lub jasnoszarą barwą kapelusza. Ich miąższ często sinieje na powierzchni cięcia, niektóre sinieją przy dotyku. Większość gatunków kolorowych borowikówto grzyby bardzo rzadkie a przy tym piękne.

Czy szatanem można się zatruć

Powszechna jest też obawa przed zatruciem "szatanem". – jednak goryczak żółciowy nie jest trujący - jedynie trudno go jadać z uwagi na ekstremalnie gorzki smak.

a jak wygląda z fot. w tym miejscu? podejrzyj przez furtkę photo in Full Version borowik szatański

O toksyczności borowika szatańskiego (Boletus satanas) krążą różne opinie. Wygląda na to, że ugotowany lub usmażony nie jest trujący. Jedzony na surowo może spowodować nieprzyjemne zatrucia połączone z wymiotami i rozwolnieniem. Do zjadania borowika szatańskiego powinien zniechęcać jego nieprzyjemny zapach - u młodych owocników przypominający mocz, a z wiekiem padlinę. Tym niemniej przynajmniej ze stanowiska w Górach Kaczawskich jest on przez okoliczną ludność zbierany - i to w takim stopniu, że trudno znaleźć wyrośnięte niezebrane owocniki - jeśli już. to są pozostawione tylko porozcinane silnie zaczerwione egzemplarze. Z wywiadu z miejscowymi zbieraczami wynika, że nie odróżniają oni gatunków borowików i zbierają oraz jedzą wszystkie wyglądające "borowikowato" w tym, wyrastającego na tym samym wzgórzu borowika ponurego (Boletus luridus) i borowika korzeniastego (Boletus radicans). Nota bene nie występuje tam zwykły borowik szlachetny (Boletus edulis).

goryczak żółciowy (Tylopilus felleus)

a jak wygląda z fot. w tym miejscu? podejrzyj przez furtkę photo in Full Version pory dojrzałych owocników goryczaka są wyraźnie, choć jasno, różowe

Goryczak żółciowy (Tylopilus felleus) jest gatunkiem pospolitym. Owocniki wyrastają od lata do jesieni, pojedynczo lub w grupach po kilka, na tych samych stanowiskach co borowik szlachetny.

Nie jest trujący, jednak nie daje się zjadać z powodu bardzo gorzkiego smaku. Piołunowa gorycz nie zanika przy suszeniu lub gotowaniu i nadaje gorzki smak całej potrawie, którą można jedynie wyrzucić.

Zwłaszcza młode egzemplarze goryczaków, o białych porach, są łudząco podobny do młodych prawdziwków lub do podgrzybka brunatnego. Starsze owocniki goryczaka łatwo odróżnia się po blado różowym zabarwieniu porów i rurek -podczas gdy wyrośnięte prawdziwki i podgrzybki mają je żółtozielone lub żóte. Charakterystyczna dla goryczaka jest też wyraźna ciemna siateczką na trzonie - u borowika jest ona delikatna, jasna i widoczna głównie w górnej części trzonu. Niezawodna jest próba smakowa – miąższ goryczaka ma ekstremalnie gorzki smak.

Kapelusz jasnobrązowy, płowobrązowy, szarobrązowy, matowy, zamszowy w dotyku, wilgotny słabo śluzowaty; osiąga 5-20 cm średnicy. Początkowo jest półkulisty, potem staje się wypukły.
Pory u młodych egzemplarzy są białe lub szarobiałe, z wiekiem różowiejące, a u wiekowych owocników są cielistobrązowe. Rurki tej samej barwy co i pory, uszkodzone powoli brązowieją.
Trzon jest nieco jaśniejszy od kapelusza, oliwkowożółty do oliwkowobrązowego, z wyraźną, ciemniejszą, siateczką o dużych oczkach, zwykle widoczną na całej długości trzonu.
Miąższ jest biały, niezmienny. Ma bardzo gorzki smak, który nie zanika podczas przetwarzania. Zapach jest słaby i przyjemny.

Kolorowe borowiki

dobry jadalny borowik ceglastopory ma trzon o powierzchni pokrytej ziarenkami

jadalny borowik ponury ma trzon o powierzchni pokrytej siateczką

Kolorowe borowiki to licząca kilkanaście gatunków grupa "nieprawdziwkowych borowików". To znaczy takich borowików które odróżniają się od prawdziwków jedną z cech: czerwoną barwą trzonu, czerwonymi lub pomarańczowymi porami lub sinieniem miąższu. Tymi swoimi cechami odstraszają większość grzybiarzy - bywają potocznie nazywane przez nich szatańskimi borowikami. Czy słusznie budzą obawy? - być może - bowiem są wśród nich, obok dwóch częstych i jadalnych gatunków, także rzadkie i bardzo rzadkie gatunki niejadalne a nawet słabo trujące (na surowo mogą powodować silne wymioty i biegunkę). Odróżnianie gatunków kolorowych borowików nie jest łatwe. Wymaga starannego zwrócenia uwagi na kilka subtelnych cech wyglądu i barwy owocników w różnym wieku.

Dwa stosunkowo częste gatunki kolorowych borowików: borowik ceglastopory (Boletus erythropus) i borowik ponury (Boletus luridus), mają czerwone pory i siniejący miąższ; przez grzybiarzy często nie są odróżniane i nazywane są potocznie takimi nazwami jak ceglak, pociec, gniewus.