Atlas grzybiarza. Szatan - goryczak

"Szatan", z uwagi na duże zamieszanie i kontrowersje jakie powoduje, wymaga szczególnego omówienia.

Najczęściej potoczna nazwa szatan odnoszona jest przez grzybiarzy do jednego gatunku — goryczaka żółciowego (Tylopilus felleus). Tak przynajmniej wychodzi z praktyki. W intencji mówiącego może być jednak odnoszona do poniekąd mitycznego w realiach Polski borowika szatańskiego (Boletus satanas). Nazywam go mitycznym, bo jest to gatunek ciepłolubny, w dodatku związany wyłącznie z wapieniem. I ciepła i wapienia w Polsce nie ma w obfitości. Dlatego dopiero w ostatnich latach znaleziono dwa niewątpliwe stanowiska tego gatunku - jedno na wapiennym wzgórzu pogórza Sudeckiego, drugie w okolicach Krakowa. Prawdopodobnie w przyszłości zostanie odkrytych kilka kolejnych, na dużą ich liczbę nie ma jednak co liczyć.

W potocznej mowie mianem borowika szatańskiego są też określane liczne gatunki tzw. „kolorowych borowików” tj. takich, które działają odstraszająco na grzybierzy swoimi czerwono zabarwionymi porami lub trzonem, czasem także czerwoną, żółtą lub jasnoszarą barwą kapelusza. Ich miąższ często sinieje na powierzchni cięcia, niektóre sinieją przy dotyku. Większość gatunków kolorowych borowikówto grzyby bardzo rzadkie a przy tym piękne.

Powszechna jest też obawa przed zatruciem "szatanem". – jednak goryczak żółciowy nie jest trujący - jedynie trudno go jadać z uwagi na ekstremalnie gorzki smak.

Z wywiadu z miejscowymi zbieraczami wynika, że nie odróżniają oni gatunków borowików i zbierają oraz jedzą wszystkie wyglądające "borowikowato" w tym, wyrastającego na tym samym wzgórzu borowika ponurego (Boletus luridus) i borowika korzeniastego (Boletus radicans) [informacja ustna Cz. Narkiewicz]. Nota bene nie występuje tam zwykły borowik szlachetny (Boletus edulis).

Goryczak żółciowy (Tylopilus felleus) jest gatunkiem pospolitym. Owocniki wyrastają od lata do jesieni, pojedynczo lub w grupach po kilka, na tych samych stanowiskach co borowik szlachetny.

Zwłaszcza młode egzemplarze goryczaków, o białych porach, są łudząco podobny do młodych prawdziwków lub do podgrzybka brunatnego. Starsze owocniki goryczaka łatwo odróżnia się po blado różowym zabarwieniu porów i rurek -podczas gdy wyrośnięte prawdziwki i podgrzybki mają je żółtozielone lub żóte. Charakterystyczna dla goryczaka jest też wyraźna ciemna siateczką na trzonie - u borowika jest ona delikatna, jasna i widoczna głównie w górnej części trzonu. Niezawodna jest próba smakowa – miąższ goryczaka ma ekstremalnie gorzki smak.

goryczak żółciowy (Tylopilus felleus) pory dojrzałych owocników goryczaka są wyraźnie, choć jasno, różowe

Kapelusz jasnobrązowy, płowobrązowy, szarobrązowy, matowy, zamszowy w dotyku, wilgotny słabo śluzowaty; osiąga 5-20 cm średnicy. Początkowo jest półkulisty, potem staje się wypukły.

Trzon jest nieco jaśniejszy od kapelusza, oliwkowożółty do oliwkowobrązowego, z wyraźną, ciemniejszą, siateczką o dużych oczkach, zwykle widoczną na całej długości trzonu.

borowik ponury (Boletus luridus) jadalny borowik ponury ma trzon o powierzchni pokrytej siateczką

Kolorowe borowiki to licząca kilkanaście gatunków grupa "nieprawdziwkowych borowików". To znaczy takich borowików które odróżniają się od prawdziwków jedną z cech: czerwoną barwą trzonu, czerwonymi lub pomarańczowymi porami lub sinieniem miąższu. Tymi swoimi cechami odstraszają większość grzybiarzy - bywają potocznie nazywane przez nich szatańskimi borowikami.

Dwa stosunkowo częste gatunki kolorowych i jadalnych borowików to borowik ceglastopory (Boletus erythropus) i borowik ponury (Boletus luridus), mają czerwone pory i siniejący miąższ; przez grzybiarzy często nie są odróżniane i nazywane są potocznie takimi nazwami jak ceglak, pociec, gniewus.