Jak zbierać grzyby do oznaczania

---

Grzyby do oznaczania zbiera się inaczej niż grzyby do marynaty. Podczas zbioru należy postępować tak, aby zachować na zebranych egzemplarzach wszystkie cechy potrzebne do oznaczania gatunku (cechy diagnostyczne). Sposób wyrywania, trzymania w ręku owocników i ich przenoszenia musi być odpowiedni. Taki aby nie zatrzeć cech diagnostycznych. Sposób przechowania zebranych okazów do czasu dostarczenia do domu i dalszego opracowania ma zapewnić dobrą kondycję i niezatarcie cech potrzebnych przy identyfikacji. Niektóre cechy są na tyle ulotne, że muszą być okreśłone i zanotowane bezpośrednio po znalezieniu owocników.

Zanim zerwiemy

Zanim zerwiemy grzyba przeglądamy jeszcze pobliże, czy nie ma innych egzemplarzy. Staramy się ocenić krytycznie, które z nich niewątpliwie należą do tego samego gatunku - często wymaga to wiedzy i doświadczenia zdobywanego z czasem. Niektóre gatunki rosnące razem są bardzo do siebie podobne, zwłaszcza dla niewprawnego oka. Następnie wybieramy egzemplarze do zebrania - najlepiej w różnym wieku, w tym bardzo młode i w pełni dojrzałe.

Notujemy cechy takie jak siedlisko (las, rodzaj lasu, łąka, pastwisko, przydroże, gatunki drzew lub roślin w pobliżu), podłoże (drewno, gatunek drzewa, ziemia, resztki roślinne), sposób wzrostu (pojedynczo, w grupach, pozrastane w wiązki), liczebność. Do notowania można użyć ołówka/długopisu i notatnika lub dyktafonu. Nie zawierzajmy naszej pamięci, jest zawodna i omylna.

Zrywanie

optymalny chwyt

Okazy do oznaczania należy zbierać w całości. W przypadku naziemnych podważając je głębiej nożem aby nie stracić istotnych cech diagnostycznych u podstawy owocnika (np. takich elementów jak pochwa, sznury grzybni, czy skleroty). Staramy się możliwie delikatnie dotykać owocników. W pierwszym rzędzie warto pozbyć się odruchu łapania w połowie czy górnej części trzonu, bo łatwo w ten sposób zetrzeć kaulocystydy i resztki osłony z trzonu. Lepszy chwyt dla średniej wielkości owocników to przytrzymanie wyrwanego owocnika kciukiem od spodu trzonu a pozostałymi palcami u szczytu kapelusza. trzymać w ręce można też kładąc na kapeluszu na nieco zwiniętej w miseczkę dłoni.

Aparaty cyfrowe z funkcją makro nie są obecnie czymś nadzwyczajnym dlatego szczególnie godne polecenia jest wykonanie dokumentacji fotograficznej przed i po wyrwaniu owocników. Szerzej na temat dokumentacji zbiorów w osobnym artykule.

Do oznaczania potrzebne są zawsze owocniki dojrzałe (z wykształconymi zarodnikami), a w przypadku wielu grup grzybów (np. zasłonakowate, purchawkowate) także tzw. przekrój rozwojowy, czyli owocniki w różnym wieku od bardzo młodych po w pełni dojrzałe. Np. jedynie u młodych zasłonakowatych, w optymalnej kondycji można ocenić właściwą im barwę. która szybko zanikają wraz z dojrzewaniem.

Grzyby rosnące na drewnie zbieramy z kawałkiem podłoża. Na podstawie budowy mikroskopowej drewna specjalista jest w stanie określić gatunek drzewa. Można też określić rodzaj zgnilizny drewna co jest pomocne w indentyfikacji gatunku grzyba. Razem z z kawałkiem podłoża zbieramy też grzyby rosnące na szczątkach organicznych, na poczwarkach, owadach, itp. Gdy owocniki wyrastają ze skleroty, często ukrytej w podłożu, należy się do niej bezwzględnie dokopać.

Przechowywanie w transporcie

Metoda przechowania grzyba "w drodze" musi zapewnić nieuszkodzenie grzyba, odizolowanie go od egzemplarzy innych gatunków i dostarczenie w dobrej kondycji do pracowni.

Można polecić kilka patentów optymalnych na różne rodzaje grzybów, różne warunki pogodowe i czas przez jaki grzyby mają być przowywane do momentu opracowania i zasuszenia.

Metoda kopertowa

wypełnione koperty w koszyku

Wariant najczęściej przeze mnie stosowany to umieszczenie zebranych gatunków w zwykłych (najtańszych, szarych, kupowanych w hurtowni materiałów biurowych) kopertach formatu B5 (czyli takiego jak zeszyt szkolny). Metoda ta jest optymalna dla grzybów większych i bardziej masywnych. Tak od 2mm grubości i kilku cm wielkości w górę. Sprawdza się przy kilkugodzinnym przechowywaniu grzybów w warunkach lata, jesienią gdy chłodniej pozostają w dobrej kondycji do kilkunastu godzin. Duże grzyby mogą być w ten sposób sprzechowywane w lodówce znacznie dłużej (2-3 dni). Bardzo małe grzyby w tej metodzie mogą zbyt szybko wyschnąć.

Koperty warto przed ruszeniem w teren ponumerować numerami kolejnymi. Jeśli mamy dużo zbiorów zabezpiecza nas to przez pomyleniem kolejności notatek i fotografii. Przed włożeniem egzemplarzy do koperty "formatuje się" ją przez włożenie do środka pięści i zagięcie dolnych rogów koperty do środka. Górę koperty nieco zaginamy, ale tylko tak aby pozostawić dość miejsca dla grzybów i nie uciskać ich, ani nie przygniatać. Jeśli zebraliśmy drobne grzyby można do koperty włożyć liście lub mech, tak aby ograniczyć możliwość przesuwania się zebranych egzemplarzy i zapewnić im dłuższe utrzymanie wilgoci.

Same koperty są umieszczane w koszu wiklinowym do zbierania grzybów (bez dopychania, aby nie zgnieść). Stosuję też duże worki foliowe "reklamówki" do przenoszenia ułożonych kopert, górę worka oczywiście cały czas pozostawiam szeroko otwartą aby grzyby się nie zadusiły. Nie wygląda to zbyt profesjonalnie :) ale ma swoje zalety.

Metoda kopertowa jest szczególnie godna polecenia dla dużych grzybów. Wydzielają one sporo wilgoci i w opisanych dalej systemach przechowywania, mają tendencję do zaparzania się lub znacznego zawilgotnienia. Psują się lub przestają zarodnikować.

Koperty najlepiej używać jednokrotnie (są tanie) - raz, że najlepiej wyciągać z nich grzyby przez rozerwanie koperty - to zabezpiecza przed otarciami i kruszeniem owocników, dwa że koperty mogą być od wewnątrz zabrudzone zarodnikami zebranych grzybów.

Do drobnych grzybów, poniżej 2-3 cm lub wiotkich, lepsza jest metoda kubeczkowa, zabezpieczająca lepiej przed wysuszeniem.

Metoda skrzynki narzędziowej/wędkarskiej

pudełko do przenoszenia zbiorów małych grzybów

W przypadku małych grzybów, do kilku cm wielkości, stosunkowo wygodnie jest przenosić je w plastikowym pojemniku z przegródkami. Sprawdzają się tu niektóre pojemniki wędkarskie, najlepiej z przekładanymi plastikowymi przegródkami – tak, że można przedziały dostosować do wielkości zebranych owocników.

Zbieranie do takich pudełek sprawdza się w przypadku małych owocników. Wadami tej metody jest to, że proporcje głębokości i rozmiarów przegródek w zastosowaniu do grzybów są wyjątkowo niewygodne. Zresztą nawet śrubkę, czy nakrętkę przy pomocy palców jest trudno wyjąć z takiej przegródki - a grzyby łatwo uszkodzić lub "obpalcować" przy wyjmowaniu, czy wytrząsaniu z takiego pudełka. Do pewnego stopnia może nastąpić też wzajemne "obzarodnikowanie" jeśli intensywnie zarodnikują, co niekoniecznie przeszkadza przy mikroskopowaniu, ale zanieczyszcza preparat obcymi zarodnikami.

Metoda kubeczkowa Kujawy

Jako transportowych pojemniczków na zbiory używa się plastikowych kubeczków po jogurtach/kefirach/deserach mlecznych. Kubeczek jest przykryty małym kwadratowym kawałkiem foli plastikowej (np. z pociętych reklamówek), uchwyconym gumką "recepturką". Ważne: przykrycie foliowe jest w kilku miejscach przebite (np. patyczkiem lub długopisem). To zapewnia wietrzenie.

otwory wentylacyjne zamkniętego, gotowego do transportu pojemnika

pojemnik zamknięty, gotowy do transportu

Wraz z zebranymi okazami jednego gatunku umieszczamy w kubeczku "wkład mikroklimatyczno-amortyzujący". Czyli kilka listków, lub trochę mchu (co jest pod ręką) aby z jednej strony zebrane owocniki nie przemieszczały się, z drugiej chroni to drobne owocniki przed szybkim wysychaniem.
W praktyce stan owocników nawet po wielogodzinnym transporcie jest "bez zarzutu" - jak zerwane tak przywiezione. Oczywiście nie dotyczy to grzybów "szybko dojrzewających" z czernidłak (Coprinus). Co ważne dobrze udają się wysypy zarodników nastawiane z tak transportowanych grzybów.

przykładowy grzyb

wkład mikroklimatyczny z mchu

Wielkość kubeczka dobieramy do ilości i wielkości owocników.

załadowany pojemnik

Jest to metoda bardzo tania i w pełni "ekologiczna". Kubeczki są z recyclingu. Jako materiału na zamykające folijki można użyć reklamówek lub plastikowych worków na śmieci. Jedynie recepturki mogą wymagać zakupu. Co jest ważne, przy poruszaniu się w terenie, zajmują bardzo mało miejsca. Oczywiście po załadowaniu grzybów zaczynają tego miejsca zajmować znacznie więcej. Można wtedy nosić je w reklamówce. Wtapiając się dzięki temu w tło statystycznego "normalnego" grzybiarza :).

kontenerki "skompresowane" zajmują b. mało miejsca

kontenerki "po dekompresji"

W takim kubeczku można przechować w lodówce żywe okazy do badania mikroskopowego nawet do kilka dni. Jest to ważna cecha tej metody, gdy nie ma czasu na opracowanie zbiorów od razu. Owocniki przechowywane dzień, dwa, w kontenerkach zamkniętych w lodówce nie tracą cech makroskopowych (lacznie z higroskopijnoscia)

Kontenerki i ich zamknięcia nadają się do powtórnego użycia. Przedtem muszą być opłukane, aby nie zanieczyszczać kolejnych zbiorów zarodnikami z wcześniejszych znalezisk.

Zdjęcia ilustrujące metodę kubeczkową zamieszczone dzięki uprzejmej zgodzie Krzysztofa Kujawy. Annie Kujawie dziękuję za konsultacje przy opracowaniu niniejszego podrozdziału.

Wg. mojego doświadczenia metoda ta jest optymalna dla grzybów małych i średnich. Godna jest polecenia i propagowania. Jedynie grzyby duże lepiej transportuje się i przechowuje do badania w kopertach bo w kubeczkach mają tendencję do podduszania się i "zapacania się" mimo otworków wentylacyjnych.

---

Po przyniesieniu do domu oczywiście dokumentujemy nasze zbiory.