Oznaczanie Russula

---

Z powrotem do "oznaczania grzybów" lub gołąbki (Russula)

---

Łatwo jest odróżnić gołąbki (Russula) i mleczaje (Lactarius), od innych rodzajów grzybów. To grupa grzybów, których owocniki mają specyficzną, kruchą konsystencję miąższu. Zawdzięczają ją swojej budowie mikroskopowej – brak silnie wydłużonych komórek sprawia, że owocnik przełamuje się tak jak kreda. Mleczaje posiadają dodatkowo przewody z sokiem mlecznym, których nie ma u gołąbków. Pod względem pozostałych cech są jednak bardzo podobne.

Jeśli chodzi o rozpoznawanie gatunków gołąbków jest to w większości przypadków dość trudne. Jeśli oprzemy się jedynie o barwę kapelusza jest to rzadko możliwe. Jest kilkadziesiąt gatunków czerwonych gołąbków. Zwiększamy swoje szansę na skuteczne oznaczenie wykonując obserwacje kolejnych cech. Pozwalają one na odróżnienie od siebie, na pierwszy rzut oka, identycznie wyglądających gołąbków. Absolutne minimum cech, które w każdym wypadku jest konieczne dla oznaczenia gołąbków, to:

Smak miąższu

Stwierdza się go zwykle w blaszkach. Smak może być łagodny do piekącego o różnej intensywności i czasie utrzymywania się. Określa się go np. jako łagodny, nieokreślony, jako słabo piekący po dłuższej chwili, palący po kilku sekundach lub natychmiast, palący smak może szybko zanikać lub utrzymywać się długo; smak może też być łagodny ale specyficzny i nieprzyjemny np. u gołąbka podgrzebieniastego (Russula pectinatoides). Dla oszczędzenia języka przy upewnianiu się co do palącego smaku wystarczy przytknąć na kilka sekund język do ostrza blaszek. Diagnozę gołąbka błękitnego (Russula caerulea) dodatkowo potwierdza gorzki smak powierzchni trzonu, jest on podobno unikalny dla tego gatunku.

Barwa wysypu zarodników

Gołąbki łatwo wysypują zarodniki, wystarczy położyć odcięty kapelusz na kilka godzin na papierze w miejscu bez przeciągów. Barwa wysypu zarodników zawiera się w skali od czysto białej do ciemnożółtej lub ciemnoochrowej. Do jej określenia stosuję się wzorcową tabelę barw z książki Romagnesi'ego. Z jej braku należy się posługiwać określeniami czysto biała, prawie biała, kremowa, żółta, ochrowa z dookreśleniami jasna, ciemna, żółtkowa.

Siedlisko

Dla niektórych gatunków związanych z konkretnym gatunkiem drzewa, jest to dana krytyczna. Należy zanotować gatunki wszystkich drzew rosnących w promieniu kilku metrów. Często to drzewo może być usychającą lub rachityczną brzozą lub grabem. Należy też określić typ siedliska, czy jest to las sosnowy, liściasty, mieszany, czy na piasku, czy na wapieniach, czy jesteśmy na torfowisku porośniętym mchami.

Kolejne cechy nieco trudniejsze do określenia zwiększają szansę na udane oznaczenie:

Zapach

Zapach jest dość trudną do określenia cechą. Nie należy go jednak deprecjonować. Rozróżnianie gatunków, czy roczników win po subtelnościach ich bukietu też jest trudne i subiektywne ale jednak przy odpowiednim wyćwiczeniu wykonalne dla większości ludzi. Trudność użycia zapachu jako cechy diagnostycznej w dużym stopniu ma podłoże w trudności jego nazwania. Stąd należy bardzo ostrożnie podchodzić do stwierdzeń w diagnozach w rodzaju "zapach owocowy" lub "zapach sera Camembert". Zwykle jest to zapach przypominający, bliski temu z opisu. Mój ulubiony przykład, gołąbek przyjemny (Russula amoenolens), ma wyraźny zapach, który był przeze mnie określany jako charakterystyczny, "słony-chemiczny". Ale co to jest słony, czy chemiczny zapach? Ten zapach jest tożsamy z zapachem mocno dojrzałego sera pleśniowego For d'Amber w okolicy jego omszałej skórki. Cóż za precyzja! [ironia]. Nawet jednak, gdy nie możemy precyzyjnie nazwać zapachu, który czujemy, to jednak go odbieramy i rejestrujemy i możemy porównywać z zapachem innych podobnie wyglądających, ale różnych gatunków. Możemy więc rozróżnić gatunki nawet nie znając jeszcze ich nazwy.

Parę ważnych uwag co do samej techniki wykonywania próby zapachu. Zapach może znacznie różnić się intensywnością. Zwykle niezbędne jest ogrzanie badanego egzemplarza, przez trzymanie przez kilkadziesiąt sekund w dłoni. Zazwyczaj zapach jest najintensywniejszy w podstawie trzonu. Węch ulega szybko zmęczeniu. Człowiek po kilku próbach jest skołowany i zapach kojarzy się już ze wszystkim, jedyna rada to odpocząć. Zapach też może być bardzo zmienny wraz ze zmianą intensywności (czy może dominacji poszczególnych jego komponentów) i np. z owocowego, kwiatowego przechodzi w spermatyczny, doświadcza się tego np. u strzępiaków (Inocybe). Kolejna sprawa to zdolność do odczuwania zapachów, palacze praktycznie ich nie czują, katar też jest pewnym problemem, podobno też mogą być uwarunkowania osobnicze. Niektóre zapachy stają się wyczuwalne dopiero u wysychających egzemplarzy.

Skórka kapelusza i jego powierzchnia

Skórka kapelusza może być zdzieralna w różnym stopniu lub nie; zwykle zmienia się to w pewnym stopniu w zależności od uwilgocenia badanego egzemplarza. Brzeg kapelusza może być mniej lub bardziej karbowany i gruzełkowaty, zmienia się to z wiekiem. Powierzchnia może być śliska, matowa, omączona, błyszcząca, percepcja tego zmienia się z wiekiem owocnika i jego uwilgoceniem.

Przebarwienia miąższu i powierzchni trzonu

U części gatunków miąższ po przecięciu lub z wiekiem charakterystycznie szarzeje lub inaczej zmienia barwę. Zmiana zachodzi zwykle na przeciągu minut lub godzin, tak że należy być cierpliwym przy jej określeniu. Przebarwienia trzonu mają charakter barwnego nalotu na powierzchni lub plam u jego podstawy.

Konsystencja miąższu

Miąższ może być bardzo zwarty i twardy np. u gołąbek wyborny (Russula vesca) do miękkiego i gąbczastego lub bardzo kruchego np. u gołąbek brzozowy (Russula betularum), cecha dość zmienna z wiekiem. Często percepcja jest sprzężona ze stopniem wypełnienia wnętrza trzonu przez miąższ.

Stwierdzenie kolejnych cech wymaga nieco wyposażenia - warto spróbować bo znakomicie ułatwiają oznaczanie.

Barwne reakcje makrochemiczne

Zwykle próbę wykonuje się na powierzchni trzonu u nasady blaszek. Potraktowana kroplą odpowiedniego odczynnika zmienia swoje zabarwienie w charakterystyczny sposób. Inne miejsca na których wykonuje się próbę to podstawa trzonu i miąższ na przecięciu. Należy określić czas wystąpienia reakcji, która może być natychmiastowa, po kilku sekundach lub dłuższym czasie, rodzaj barwy i jej intensywność. Do aplikacji, z braku czegoś lepszego, przydatne są wszelkie zakraplacze od lekarstw po uprzednim dokładnym umyciu.

W pierwszej kolejności warto polecić żelaza siarczan, FeSO₄. Stosuje się 10% roztwór wodny (w wodzie destylowanej!). Miąższ pod jego wpływem jedynie rzadko nie zmienia barwy (gołąbek modrożółty (Russula cyanoxantha)), zwykle przebarwia się mniej lub bardziej pomarańczowo lub morelowo. Odczynnik ten wyróżnia zieloną reakcją szereg gatunków z kręgu Russula xerampelina. Odczynnik w kontakcie z powietrzem w przeciągu kilku tygodni utlenia się (wytrącają się rdzawe tlenki żelaza), dlatego pożądane jest jego przygotowywanie przed wyprawą na grzyby. Przygotowanie jest proste bo rozpuszcza się kilka kryształków w odrobinie wody, tak aby było 10% stężenie "na oko".

Zasady jak wodorotlenek potasu KOH (lub wodorotlenek sodu NaOH) oraz wodny roztwór amoniaku (NH₄OH) stosowane są w 25% stężeniu. Zwykle nie wywołują zmiany zabarwienia miąższu, czy blaszek, za wyjątkiem kilku gatunków. Uwaga żrące!

Kolejny odczynnik jest trudny do uzyskania w Polsce ale wielce pomocy przy oznaczaniu. Nalewka gwajakowa, gwajak, tynktura gwajakowa to alkoholowy roztwór żywicy gwajakowej, 1 część żywicy w 5 częściach etanolu 60-70%. W praktyce aby żywica się skutecznie rozpuściła należy ją sproszkować i rozpuszczać w 96% etanolu, dopiero potem dodać nieco wody. Odczynnik wytrzymuje góra kilka miesięcy. W reakcji z powierzchnią trzonu miąższ zwykle natychmiast lub w przeciągu kilku sekund przybiera intensywną lazurowoniebieską barwę. U niektórych gatunków to przebarwienie jest nieznaczne lub bardzo powolne i jest to ważna cecha diagnostyczna lub do rozróżniania gatunków wśród zebranych okazów. Żywica ta była stosowana onegdaj do wykrywania śladów krwi, obecnie nie znajduje się w obrocie w Polsce. Podobnie reaguje (ale daje inne barwy) gwajakol (2-metoksyfenol).
Analogicznie reakcje barwne daje alkoholowy roztwór alfa-naftolu. Reakcja jest w układzie barwa różowa - ciemny fiolet i w porównaniu do gwajaku kilkakrotnie wolniejsza, w czasie kilkunastu sekund do kilkunastu minut. Ta powolność reakcji jest dość wygodna jeśli stosuje się po powrocie do domu i przeglądaniu zbiorów.

Woda karbolowa - 2-3% roztwór wodny fenolu barwi miąższ wielu gatunków brązowo do purpurowego i fioletowego.

Jest szereg innych odczynników do barwnych reakcji makrochemicznych, ale powyższe są chyba stosowane najczęściej.

Urzeźbienie powierzchni zarodników

Bardzo ważna cecha diagnostyczna to rodzaj urzeźbienia powierzchni zarodników. Może być ono słabe, punktowane, zarodniki mogą być kolczaste o długich lub krótkich kolcach, wreszcie z krótszymi lub dłuższymi grzebieniami różnych kształtów i łączącymi się mniej lub bardziej wyraźnie w siateczkę. W okolicach mniejszego lub większego dziobka występuje większa lub mniejsza i mniej lub bardziej zaznaczona łysinka.

Do stwierdzenia tej cechy konieczne jest odpowiednie wyposażenie i odczynnik Melzera, który mocniej lub słabiej (stopień amyloidalności) wybarwia struktury na powierzchni zarodnika. Odczynnik ten może być trudny do uzyskania ponieważ składa się z łatwego do uzyskania płynu Lugola (JK 1.5g, J 0.5g, 20ml wody) i równej jemu ilości wodzianu chloralu (ten nie znajduje się w obrocie). Wodzian chloralu powinien być łączony z płynem Lugola bezpośrednio przed obserwacją. Z braku wodzianu chloralu obserwacja w samym płynie Lugola też jest satysfakcjonująca, choć obraz czasem może być mniej kontrastowy.

Rozmawiając często spotykam się z oporem przed stosowanie mikroskopu, a gdy wspomni się o konieczności stosowania imersji ludzi przeżegnują się jak przed Złym [ironia]. Tymczasem nie jest to trudne ani szczególnie kłopotliwe. Po pierwsze to sprawa techniki którą trzeba mieć, po drugie treningu - po 3 razie wszystko staje się nad podziw proste.

---

Z powrotem do "oznaczania grzybów" lub gołąbki (Russula)