Atlas grzybiarza. Elementarz budowy grzybów

Co to jest grzyb?

To co potocznie nazywamy grzybem jest jedynie jego częścią jego organizmu - organem służącym rozmnażaniu - zwanym owocnikiem.

Zasadnicza część grzyba to grzybnia. Znajduje się ona w podłożu, ukryta przed naszym wzrokiem, i ma postać siecią silnie wydłużonych mikroskopijnych komórekj. Grzybnia może, w zależości od gatunku, oplatać cząsteczki gleby i korzenie roślin lub bytować wewnątrz roślin, zwierząt, innych grzybów lub ich szczątków. Masa grzybni pojedynczego osobnika może znacznie przekraczać kilka kilogramów.

Jeśli przyrównać grzybnię do drzewa, to "grzyb" który wyrasta na powierzchni, byłby jej owocem a zarodniki nasionami.

Za pomocą zarodników grzyby rozmnażają się i rozprzestrzeniają się. Zarodniki są mikroskopijne, niewidoczne gołym okiem, z łatwością unoszą się w powietrzu, przebywając setki i tysiące kilometrów. O ile zarodniki nie są widoczne gołym okiem, to ich masę, w formie delikatnego proszku, możemy z łatwością obserwować. Wystarczy położyć blaszkami w dół, w spokojnym miejscu, na kartce papieru, odcięty kapelusz dojrzałego owocnika. Po upływie kilku godzin zbieże się pod nim warstwa zarodników - tzw. wysyp zarodników. Barwa tej warstwy jest ważną cechą diagnostyczną - pozwala np. bezbłędnie odróżnić muchomory (biały wysyp) od pieczarek (ciemnobrązowy wysyp) lub opieńki (biały wysyp) od podobnych niejadalnych grzybów nadrzewnych (brązowy lub rdzawy wysyp).

Budowa grzybów

Bogactwo form i barw owocników w świecie grzybów jest ogromna. Jednak grzyby zbierane do konsumpcji mają zwykle "klasyczną formę" - zbudowane są z trzonu (potocznie zwanego także korzeniem) i osadzonego na nim kapelusza. Określa się je mianem grzybów kapeluszowych.

Ważną cechą budowy jest tzw. hymenofor. Na jego powierzchni tworzą się zarodniki. U grzybów zbieranych do konsumpcji zwykle ma on postać będź rurek zakończonych porami, bądź blaszek na spodniej stronie kapelusza ("pod kapeluszem").

Owocniki mniej zaawansowanych ewolucyjnie gatunków, zwłaszcza wśród workowców, mają hymenofor płaski lub nieco pofałdowany, pomarszczony, i umieszczony np. na powierzchni miseczkowatego owocnika (kustrzebki). U grzybów z rodzaju purchawka hymenofor jest wewnątrz kulistego owocnika i tworzone w nim zarodniki wydostają się po rozerwaniu osłon dojrzałego owocnika. Hymenofor może też przyjmować formę kolców.

Blaszki

U większości gatunków grzybów wielkoowocnikowych prezentowanych w przewodniku hymenofor ma postać blaszek. Cechy z nimi związane są szczególnie ważne przy oznaczaniu gatunków. Blaszki często zmieniają barwę w trakcie dojrzewania. Np. u pieczarek z początku są białe, potem różowe, w końcu szarobrązowe lub ciemnobrązowe – tak jak barwa pokrywających ich powierzchnię zarodników. Ostrze blaszki może być inaczej zabarwione niż jej powierzchnia. W zależności od odległości pomiędzy sąsiednimi blaszkami mówi się o gęstych lub rzadkich blaszkach, W zależności od grubości pojedynczej blaszki mówi się o grubych lub cienkich blaszkach. W zależności od długości blaszki, od jej podstawy do ostrza, mówi się o szerokich lub wąskich blaszkach.

Ważną cechą, która często wyróżnia poszczególne rodzaje grzybów, jest sposób przyrośnięcia blaszki do trzonu. Jeśli blaszka nie jest przyrośnięta do trzonu – jest od niego odsunięta –mówimy o wolnych blaszkach (u pieczarek, czubajek, łuskwiaków)..

Blaszki mogą być przyrośnięte do trzonu jedynie częściowo – są mniej lub bardziej wykrojone przy trzonie, mogą być przyrośnięte całkowicie – prosto przyrośnięte, wreszcie mogą częściowo schodzić po trzonie – są to blaszki zbiegające na trzon.

Barwa owocników

Barwa owocników jest ważną cechą przy oznaczaniu gatunku. Jednak trzeba mieć świadomość jak bardzo jest zmienna w zależności od wieku i warunków atmosferycznych w jakich rósł owocnik. Zwłaszcza u tych gatunków, których barwa zależy od proporcji kilku barwników rozpuszczalnych w wodzie (np. liczne gołąbki), wypadkowa barwa może być diametralnie różna (np. żółta, fioletowa lub zielona) w zależności od opadów lub występowania rosy. Generalną zasadą jest, że z wiekiem barwy owocnika stają się mniej jaskrawe, płowieją. Jest szczególna grupa gatunków, o higrofanicznych kapeluszach, u których barwa kapelusza diametralnie zmienia się w zależności od stopnia uwilgotnienia tkanek – np. z brązowej na jasnokremową przy wysychaniu.

Ważną cechą może też być prążkowanie brzegu kapelusza (świadczące o jego cienkości – prążki to prześwitujące blaszki). Cecha ta może być dostrzegalna, w przypadku higrofaniczności, tylko na wilgotnych kapeluszach.

Na odbiór barwy wpływa też faktura powierzchni kapelusza. Jeśli jest gładka bądź śluzowata będzie w specyficzny sposób lśniła. Drobno włókienkowata może jedwabiście lśnić. Aksamitna będzie matowa. Wreszcie może być nierówna, mniej lub bardziej grubo kosmkowata lub łuseczkowata.

U wielu gatunków przy uszkodzeniu, otarciu lub uciśnięciu, także na powierzchni cięcia, zmienia się barwa uszkodzonej części - sinieje, czerwienie, żółknie. Jest to bardzo ważna cecha diagnostyczna, pomocna w oznaczaniu gatunku. Wszelkie zmiany barwy, nawet gdy są powolne i nieznaczne, mają dużą wagę diagnostyczną. Mleczaje i niektóre inne gatunki, w miejscach uszkodzeń wydzielają sok mleczny. Sprawdzenie zmiany jego barwy z upływem czasu jest bardzo pomocne przy oznaczeniu gatunku.

Osłony, pierścień i pochwa

W czasie wzrostu owocniki grzybów kapeluszowych są osłonięte dwoma rodzajami osłony. U wielu gatunków jest ona tak cienka i skąpa, że nawet u bardzo młodych owocników nie zostanie dostrzeżona. Jeśli jest grubsza, to widać jej resztki w postaci włókienek, pajęczynowatej zasnówki na powierzchni, a zwłaszcza brzegu kapelusza i czasem w postaci pierścieniowej strefy w górnej częścią trzonu. Osłona może być także ześluzowaciała.

diagramy

Jeśli u danego gatunku występuje gruba osłona to przy wzroście owocnika resztki osłony całkowitej (tj. pokrywającej cały owocnik) pozostają jako łatki na powierzchni kapelusza lub pochwa u podstawy trzonu (dobrze widoczne u wielu muchomorów).

Resztki osłony częściowej (tj. osłaniającej blaszki) po jej rozerwaniu w miarę wzrostu owocnika pozostają w postaci pierścienia w górnej części trzonu lub rzadziej zwieszają się z brzegu kapelusza.

Resztki, nawet stosunkowo grubej, osłony są delikatne i zwykle z wiekiem lub pod wpływem opadów oddzielają się od owocników i u starszych egzemplarzy często są niedostrzegalne. Mogą też być łatwo usunięte przy chwytaniu i wyciąganiu owocnika. Dlatego te cechy muszą być sprawdzane na młodych owocnikach, w dobrej kondycji.

« Grzybobranie · Jak rozpoznać grzyby jadalne »

Copyright © 2006-2017 by Marek Snowarski – formularz kontaktowy/contact form
wersja publikacji 15.02.2017.www · ostatnio zmieniana/last modified 21.01.2010 · została utworzona/was created 28.07.2006
Zalinkuj tę stronę kodem (przykładowy tekst linku dostosuj do swoich potrzeb):
<a href="http://www.grzyby.pl/budowa-grzybow-w-skrocie.htm">Atlas grzybiarza. Elementarz budowy grzybów - Grzyby Polski, Fungi of Poland grzyby.pl</a>